به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، زیرساخت‌های آزمایشگاهی یکی از ارکان اساسی توسعه علمی و فناوری هر کشور به شمار می‌رود. دسترسی پژوهشگران، دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع به تجهیزات تخصصی و روزآمد، علاوه بر آنکه امکان انجام پژوهش‌های دقیق و قابل اتکا را فراهم می‌کند، نقش مستقیمی در توسعه فناوری، ارتقای کیفیت محصولات و افزایش توان رقابت علمی و فناورانه کشور دارد. از همین منظر، ایجاد سازوکاری برای استفاده بهینه از ظرفیت‌های موجود آزمایشگاهی، جلوگیری از موازی‌کاری و خریدهای غیرضروری و فراهم کردن دسترسی گسترده‌تر به تجهیزات تخصصی، از ضرورت‌های اصلی شکل‌گیری شبکه آزمایشگاهی کشور بوده است.
از توسعه کمی تا توسعه خدمات تخصصی در دو دهه فعالیت مستمر
شبکه آزمایشگاهی کشور بیش از ۲۰ سال است که فعالیت خود را آغاز کرده و مسیر فعالیت آن را می‌توان در دو دوره کلی بررسی کرد. در دهه نخست، تمرکز اصلی بر توسعه کمی و گسترش افقی شبکه قرار داشت. شکل‌گیری اولیه این ساختار از ظرفیت‌های ایجادشده در حوزه فناوری نانو آغاز شد و شبکه آزمایشگاهی در نخستین مرحله، با تمرکز بر آزمایشگاه‌ها و تجهیزات مرتبط با این حوزه فعالیت خود را توسعه داد.
در دهه دوم، دامنه فعالیت شبکه از حوزه نانو فراتر رفت و ارائه خدمات آزمایشگاهی در حوزه‌های تخصصی متنوع علمی و فناورانه در دستور کار قرار گرفت. به این ترتیب، شبکه به تدریج از یک ساختار متمرکز بر یک حوزه فناورانه مشخص، به بستری گسترده‌تر برای ساماندهی و توسعه خدمات آزمایشگاهی کشور تبدیل شد.
این تحول بر مبنای یک واقعیت مهم شکل گرفت؛ تجهیزات و زیرساخت‌های آزمایشگاهی زمانی می‌توانند به توسعه علمی و فناوری منجر شوند که امکان دسترسی مؤثر متخصصان و پژوهشگران به آنها فراهم باشد، تجهیزات در وضعیت عملیاتی مناسبی قرار داشته باشند و به صورت مستمر به‌روزرسانی شوند. در غیر این صورت، حتی وجود تجهیزات پیشرفته نیز الزاماً به افزایش ظرفیت پژوهشی و فناورانه کشور منجر نخواهد شد.
پیش از شکل‌گیری شبکه، یکی از چالش‌های مهم، نبود دسترسی مناسب متخصصان به تجهیزات تخصصی بود. در برخی موارد، تجهیزات مورد نیاز در یک مجموعه وجود داشت اما در مجموعه‌ای دیگر برای انجام همان آزمایش، امکان دسترسی به دستگاه مشابه وجود نداشت. از سوی دیگر، بخشی از تجهیزات نیز به دلیل خرابی یا خروج از سرویس، عملاً مورد استفاده قرار نمی‌گرفتند. مجموعه این مسائل، ضرورت ایجاد یک سازوکار شبکه‌ای برای استفاده بهینه از زیرساخت‌های موجود را برجسته کرد.
»ارتقای بهره‌وری» مأموریت محوری شبکه آزمایشگاهی
مهم‌ترین اولویت شبکه آزمایشگاهی کشور، ارتقای بهره‌وری در حوزه زیرساخت‌های آزمایشگاهی کشور است. این هدف به معنای آن است که ظرفیت ایجادشده در قالب تجهیزات، نیروی انسانی، دانش فنی و فضای آزمایشگاهی، با بیشترین میزان اثربخشی در اختیار جامعه علمی، فناوری و صنعتی قرار گیرد.
یکی از مسائل مهمی که در طراحی مدل شبکه مورد توجه قرار گرفت، مسئله انگیزه نیروی انسانی و بهره‌وری عملیاتی آزمایشگاه‌ها بود. در ساختارهای سنتی، ممکن بود نیروی انسانی یک آزمایشگاه فارغ از میزان استفاده واقعی از تجهیزات و حجم خدمات ارائه‌شده، حقوق و مزایای خود را دریافت کند. در چنین شرایطی، میان افزایش کیفیت و کمیت خدمات و منافع مستقیم آزمایشگاه و کارشناسان آن، ارتباط مؤثری وجود نداشت.
مدل شبکه، تلاش کرد این رابطه را اصلاح کند و تجهیزات آزمایشگاهی را از یک دارایی صرفاً هزینه‌زا به یک ظرفیت مولد و درآمدزا تبدیل کند. در این الگو، افزایش استفاده از تجهیزات و ارائه خدمات بیشتر، می‌تواند به ایجاد درآمد برای آزمایشگاه منجر شود و در نتیجه، انگیزه بیشتری برای افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت خدمات و فعال نگه داشتن تجهیزات ایجاد کند.
این رویکرد از سوی دیگر، امکان جلوگیری از خریدهای تکراری و پرهزینه را نیز فراهم می‌کند. زمانی که ظرفیت تجهیزات موجود در مجموعه‌های مختلف شناسایی و در قالب یک شبکه قابل دسترس باشد، ضرورت خرید مجدد دستگاه‌های مشابه در مراکز مختلف کاهش پیدا می‌کند و منابع مالی می‌تواند به سمت تکمیل ظرفیت‌های مورد نیاز، به‌روزرسانی تجهیزات و توسعه خدمات هدایت شود.
در واقع، شبکه آزمایشگاهی کشور با ایجاد اشراف و شناخت نسبت به ظرفیت‌های آزمایشگاهی موجود، تلاش می‌کند تصویر جامع‌تری از زیرساخت آزمایشگاهی کشور ارائه دهد؛ تصویری که مبنایی برای تصمیم‌گیری دقیق‌تر در زمینه توسعه، تعمیر، تجهیز، بهره‌برداری و استفاده مشترک از امکانات باشد.
حضور در مجامع بین‌المللی و توسعه همکاری‌های فرامرزی
فعالیت شبکه آزمایشگاهی کشور در سال‌های اخیر به داخل کشور محدود نمانده و همکاری‌ها و تعاملات بین‌المللی نیز به یکی از زمینه‌های مهم فعالیت آن تبدیل شده است.
شبکه آزمایشگاهی کشور از سوی جمهوری اسلامی ایران در چند مجمع و ساختار بین‌المللی مرتبط با زیرساخت‌های آزمایشگاهی، از جمله مجامعی در حوزه اتحادیه اروپا، اتحادیه آسیا و کشورهای عضو بریکس، به عنوان نماینده ایران در حوزه زیرساخت‌های آزمایشگاهی معرفی شده است. این حضور، امکان انتقال تجربه، شناخت مدل‌های مدیریتی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های همکاری بین‌المللی را فراهم می‌کند.
بخش دیگری از فعالیت بین‌المللی شبکه به شکل غیرمستقیم و از طریق توانمندسازی آزمایشگاه‌های عضو انجام می‌شود. یکی از زمینه‌های مهم در این بخش، کمک به آزمایشگاه‌ها برای اخذ اعتبارنامه‌ها و استانداردهای بین‌المللی است. برخورداری از اعتبارنامه‌های معتبر، امکان ارائه خدمات آزمایشگاهی با استانداردهای مورد پذیرش در عرصه بین‌المللی را افزایش می‌دهد و می‌تواند مسیر حضور آزمایشگاه‌های ایرانی در بازار خدمات تخصصی منطقه و جهان را هموارتر کند.
در کنار این اقدامات، ظرفیت ارائه خدمات آزمایشگاهی به پژوهشگران و دانشگاه‌های کشورهای همسایه نیز در حال توسعه است. بخشی از خدمات آزمایشگاه‌های عضو شبکه هم‌اکنون به متخصصان و دانشگاه‌های کشورهای منطقه ارائه می‌شود و دانشگاه‌ها و استادان عراقی در میان دریافت‌کنندگان این خدمات جایگاه قابل توجهی دارند.
ارائه این خدمات با تعرفه‌های ارزی، علاوه بر ایجاد درآمد برای آزمایشگاه‌های ارائه‌دهنده، می‌تواند به افزایش اعتبار بین‌المللی ظرفیت‌های آزمایشگاهی کشور نیز کمک کند. استمرار و توسعه این روند می‌تواند خدمات آزمایشگاهی را به یکی از بخش‌های قابل توجه صادرات خدمات تخصصی کشور تبدیل کند.
از سوی دیگر، تجربه حدود دو دهه فعالیت شبکه آزمایشگاهی، صرفاً به تجهیزات و زیرساخت فیزیکی محدود نمی‌شود. مدل مدیریتی، سازوکار شبکه‌سازی، شیوه ارائه خدمات، نحوه تنظیم روابط میان آزمایشگاه‌ها و کاربران و تجربه حاصل از سال‌ها مدیریت این مجموعه، خود یک دانش مدیریتی و سازمانی ارزشمند محسوب می‌شود که قابلیت انتقال و استفاده در دیگر کشورها را نیز دارد.
حرکت از تصدی‌گری به تنظیم‌گری و تسهیل‌گری
یکی از ویژگی‌های مهم رویکرد شبکه آزمایشگاهی کشور، پرهیز از تصدی‌گری مستقیم است. شبکه به عنوان یک ساختار ملی، نقش خود را بیشتر در حوزه سیاست‌گذاری، حکمرانی، تنظیم‌گری و تسهیل‌گری تعریف کرده است و قرار نیست جای آزمایشگاه‌ها بنشیند یا به صورت مستقیم متولی خرید و اداره تجهیزات آنها باشد.
بر همین اساس، شبکه آزمایشگاهی کشور در فرآیند خرید تجهیزات آزمایشگاهی به جای آنکه خود اقدام به خرید دستگاه و واگذاری آن به آزمایشگاه‌ها کند، تلاش می‌کند شرایطی را فراهم کند که خود آزمایشگاه‌ها و شرکت‌های عضو بتوانند انتخاب و خرید دقیق‌تری داشته باشند.
در این مسیر، ارائه مشاوره‌های تخصصی و حقوقی به آزمایشگاه‌ها و شرکت‌های عضو، یکی از ابزارهای مهم شبکه است. انتخاب دستگاه مناسب، بررسی مشخصات فنی، ارزیابی نیاز واقعی آزمایشگاه، شناخت گزینه‌های موجود در بازار، توجه به الزامات قراردادی و حقوقی و پیش‌بینی شرایط خدمات پس از فروش، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در تصمیم‌گیری برای خرید تجهیزات مورد توجه قرار گیرد.
هدف این مشاوره‌ها آن است که آزمایشگاه در زمان خرید، انتخابی متناسب با نیاز واقعی خود داشته باشد و پس از خرید نیز با مشکلات فنی، قراردادی یا خدمات پس از فروش مواجه نشود. به این ترتیب، نقش شبکه بیشتر به تسهیل تصمیم‌گیری و کاهش ریسک خرید برای اعضا معطوف می‌شود.
این رویکرد، نمونه‌ای از تغییر نگاه از تصدی‌گری به حکمرانی و تنظیم‌گری است؛ به این معنا که به جای انجام مستقیم فعالیت‌ها، شرایطی فراهم شود که بازیگران اصلی اکوسیستم بتوانند با اتکا به اطلاعات، مشاوره و حمایت‌های هدفمند، عملکرد مؤثرتری داشته باشند.
تخفیف برای مصرف‌کننده نهایی بدون مداخله در قیمت‌گذاری
یکی از سازوکارهای مهم شبکه آزمایشگاهی کشور، حمایت از مصرف‌کننده نهایی خدمات آزمایشگاهی است. در این مدل، آزمایشگاه عضو شبکه قیمت خدمات خود را بر اساس شرایط بازار و ساختار هزینه‌ای خود تعیین می‌کند و شبکه در قیمت‌گذاری مستقیم خدمات مداخله نمی‌کند.
در مقابل، در صورت رعایت الزامات و ضوابط شبکه، حمایت‌های مشخصی برای کاربران خدمات در نظر گرفته می‌شود. استادان دانشگاه، دانشجویان، پژوهشگران و دیگر گروه‌های مشمول می‌توانند با استفاده از حمایت‌ها و یارانه‌های شبکه، خدمات آزمایشگاهی مورد نیاز خود را با تخفیف دریافت کنند.
این تخفیف‌ها بسته به نوع حمایت و خدمت می‌تواند قابل توجه باشد و در برخی موارد به ۴۰، ۵۰ یا حتی ۷۰ درصد برسد. در این سازوکار، آزمایشگاه همچنان اختیار قیمت‌گذاری خود را حفظ می‌کند، اما بخشی از هزینه استفاده از خدمات برای مصرف‌کننده نهایی از طریق حمایت شبکه کاهش می‌یابد.
این مدل تلاش می‌کند میان دو هدف تعادل برقرار کند؛ از یک سو آزمایشگاه باید بتواند خدمات خود را با منطق اقتصادی و متناسب با بازار ارائه کند و از سوی دیگر، هزینه خدمات تخصصی برای جامعه پژوهشی و علمی نباید به مانعی برای انجام پژوهش تبدیل شود.
حمایت از تعمیر، نگهداری و نوسازی تجهیزات
فعال نگه داشتن تجهیزات آزمایشگاهی یکی از الزامات ارتقای بهره‌وری است. دستگاهی که به دلیل خرابی یا نبود منابع کافی برای تعمیر از چرخه خدمت خارج شود، عملاً بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده در زیرساخت آزمایشگاهی را بلااستفاده می‌کند.
شبکه آزمایشگاهی کشور در همین راستا بخشی از حمایت‌های خود را به تعمیر و نگهداری تجهیزات اختصاص داده است. آزمایشگاه‌های عضو می‌توانند در چارچوب ضوابط تعیین‌شده از حمایت‌های شبکه برای تعمیر تجهیزات استفاده کنند.
این حمایت‌ها از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد؛ تجهیزات آزمایشگاهی به دلیل ماهیت تخصصی، هزینه بالای خرید و نیاز به نگهداری مستمر، دارایی‌هایی نیستند که بتوان آنها را پس از خرابی به سادگی جایگزین کرد. بنابراین تعمیر به‌موقع و بازگرداندن تجهیزات به چرخه خدمت می‌تواند از تحمیل هزینه‌های سنگین برای خرید دستگاه‌های جدید جلوگیری کند.
در حوزه تجهیز و نوسازی نیز حمایت‌هایی برای آزمایشگاه‌های عضو پیش‌بینی شده است. معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری نیز در کنار شبکه آزمایشگاهی کشور در تأمین و تقویت این بخش از زیرساخت‌ها نقش حمایتی دارد.
بر اساس رویکرد شبکه، در صورتی که یک آزمایشگاه طی دوره فعالیت خود عملکرد مناسب و خدمات قابل قبول به کاربران ارائه کرده باشد و تجهیزات آن به دلیل استهلاک یا ورود فناوری و نمونه‌های جدید نیازمند جایگزینی شود، امکان حمایت از نوسازی و به‌روزرسانی تجهیزات آن در چارچوب سیاست‌های شبکه وجود خواهد داشت.
بازارسازی برای اعضای شبکه و تعامل با صنعت
ایجاد و توسعه بازار برای اعضای شبکه آزمایشگاهی کشور، یکی از اهداف اصلی این ساختار است. آزمایشگاه‌های عضو، علاوه بر آنکه بخشی از زیرساخت علمی کشور را تشکیل می‌دهند، ظرفیت ارائه خدمات تخصصی به دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، پژوهشگران و صنایع را دارند و توسعه بازار خدمات می‌تواند به افزایش بهره‌وری و درآمد آنها منجر شود.
در این میان، ارتباط با صنعت اهمیت ویژه‌ای دارد. خدمات آزمایشگاهی مورد نیاز صنایع، در بسیاری از موارد از نظر حجم تقاضا و تعرفه، ظرفیت مناسبی برای ایجاد درآمد پایدار برای آزمایشگاه‌ها دارد. افزایش تعامل میان آزمایشگاه‌ها و صنایع می‌تواند ضمن پاسخگویی به نیازهای فنی و کنترلی بخش تولید، به توانمندسازی اقتصادی آزمایشگاه‌ها نیز کمک کند.
شبکه آزمایشگاهی در این حوزه نیز تلاش می‌کند نقش تسهیل‌گر داشته باشد و از ورود مستقیم به معاملات یا قیمت‌گذاری خدمات پرهیز کند. آزمایشگاه‌ها باید بتوانند خدمات خود را در چارچوب سازوکار بازار عرضه کنند و رقابت میان ارائه‌دهندگان خدمات نیز به بهبود کیفیت و کارایی کمک کند.
از این منظر، هدف شبکه آن نیست که خدمات آزمایشگاهی را به صورت رایگان ارائه کند یا قیمت خدمات را به شکل دستوری تعیین کند؛ بلکه تلاش می‌شود با ایجاد سازوکارهای حمایتی، توسعه بازار و تسهیل ارتباط میان ارائه‌دهندگان و مصرف‌کنندگان خدمات، زمینه رشد اقتصادی اعضای شبکه فراهم شود.
توانمندسازی کارشناسان و توسعه دانش تخصصی
بخش دیگری از فعالیت‌های شبکه آزمایشگاهی کشور به توانمندسازی نیروی انسانی اختصاص دارد. تجهیزات پیشرفته بدون نیروی انسانی متخصصی که توانایی بهره‌برداری صحیح، نگهداری، کالیبراسیون، تحلیل نتایج و ارائه خدمات دقیق را داشته باشد، نمی‌تواند ظرفیت واقعی خود را نشان دهد.
از این رو، حمایت از آموزش کارشناسان آزمایشگاه‌ها یکی از برنامه‌های مهم شبکه است. ارتقای دانش فنی کارشناسان، آشنایی آنها با فناوری‌های جدید، روش‌های آزمون و استانداردهای روز و افزایش مهارت‌های عملی، به طور مستقیم کیفیت خدمات آزمایشگاهی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
شبکه آزمایشگاهی کشور همچنین از ظرفیت انتشار دانش تخصصی برای توسعه این بخش استفاده می‌کند. فصلنامه دانش آزمایشگاهی ایران یکی از بسترهای مورد استفاده در این زمینه است که در آن موضوعات مرتبط با آخرین تحولات علمی و فناوری‌های روز حوزه آزمایشگاه، تجهیزات آزمایشگاهی و مسائل تخصصی این حوزه مورد توجه قرار می‌گیرد.
انتشار دانش و تجربه‌های تخصصی، علاوه بر کمک به به‌روز ماندن کارشناسان، می‌تواند به شکل‌گیری یک جامعه حرفه‌ای میان فعالان حوزه آزمایشگاهی کشور کمک کند؛ جامعه‌ای که در آن تجربه‌ها، دانش فنی و تحولات فناوری میان مجموعه‌های مختلف به اشتراک گذاشته شود.
باشگاه مشتریان و حمایت هدفمند از پژوهشگران
شبکه آزمایشگاهی کشور علاوه بر حمایت مستقیم از آزمایشگاه‌ها، برنامه‌هایی را برای حمایت از مصرف‌کنندگان خدمات آزمایشگاهی نیز دنبال می‌کند. در این بخش، باشگاه مشتریان شبکه یکی از ابزارهای اصلی ارائه خدمات حمایتی به جامعه پژوهشی است.
یکی از مهم‌ترین حمایت‌ها در این بخش، یارانه خدمات آزمایشگاهی یا گرنت حمایتی است که به صورت دوره‌ای برای گروه‌هایی از جمله اعضای هیئت علمی، شرکت‌های دانش‌بنیان و پژوهشگران فعال اختصاص می‌یابد.
فرآیند استفاده از این حمایت‌ها نیز از طریق سامانه شبکه آزمایشگاهی انجام می‌شود. در زمان فعال شدن یارانه، افراد واجد شرایط می‌توانند در سامانه ثبت‌نام کرده و پس از طی فرآیند مربوط، از اعتبار یا گرنت پژوهشی برای دریافت خدمات آزمایشگاهی استفاده کنند.
این سازوکار از یک سو هزینه انجام آزمایش‌ها را برای پژوهشگران کاهش می‌دهد و از سوی دیگر، تقاضای مؤثر برای خدمات آزمایشگاه‌های عضو ایجاد می‌کند. بنابراین حمایت از پژوهشگر و حمایت از آزمایشگاه در این مدل، در یک چرخه واحد قرار می‌گیرد؛ پژوهشگر با هزینه کمتری به خدمت دسترسی پیدا می‌کند و آزمایشگاه نیز از ایجاد تقاضا و ارائه خدمت منتفع می‌شود.
شبکه آزمایشگاهی؛ الگویی برای حکمرانی زیرساخت‌های تخصصی
مجموعه این اقدامات نشان می‌دهد شبکه آزمایشگاهی کشور در مسیر شکل‌گیری یک الگوی متفاوت از مدیریت زیرساخت‌های علمی حرکت کرده است؛ الگویی که در آن نقش دولت و ساختارهای حاکمیتی، بیش از آنکه بر مالکیت، خرید مستقیم و تصدی‌گری استوار باشد، بر سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، ایجاد بازار، ارائه اطلاعات، مشاوره، حمایت هدفمند و افزایش بهره‌وری متمرکز است.
در این الگو، آزمایشگاه‌ها به عنوان بازیگران اصلی اکوسیستم، مسئول ارائه خدمات و مدیریت ظرفیت‌های خود هستند و شبکه تلاش می‌کند با ایجاد ارتباط میان آنها، جلوگیری از موازی‌کاری، تسهیل خرید و نوسازی تجهیزات، حمایت از تعمیر و نگهداری، آموزش نیروی انسانی، توسعه بازار و ارائه یارانه به مصرف‌کنندگان، زمینه استفاده حداکثری از این ظرفیت‌ها را فراهم کند.
از سوی دیگر، شبکه‌سازی میان آزمایشگاه‌ها می‌تواند امکان دسترسی گسترده‌تر به تجهیزات تخصصی را بدون الزام به توسعه فیزیکی و خریدهای موازی فراهم کند. به بیان دیگر، مسئله صرفاً افزایش تعداد دستگاه‌ها نیست، بلکه افزایش میزان استفاده مؤثر از تجهیزات موجود و تبدیل ظرفیت‌های بلااستفاده به خدمات قابل ارائه به جامعه علمی و صنعتی است.
تجربه حدود دو دهه فعالیت شبکه آزمایشگاهی کشور نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت آزمایشگاهی تنها با خرید تجهیزات جدید محقق نمی‌شود. بهره‌برداری مؤثر از تجهیزات موجود، ایجاد انگیزه برای ارائه خدمات باکیفیت، تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی، دسترسی پژوهشگران به خدمات تخصصی، توسعه ارتباط با صنعت، حضور در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی و ایجاد سازوکارهای حمایتی و تنظیم‌گرانه، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته را شکل می‌دهد که می‌تواند زیرساخت آزمایشگاهی کشور را به یک ظرفیت مولد برای توسعه علم، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل کند.
شبکه آزمایشگاهی کشور در ادامه این مسیر، با اتکا به تجربه شکل‌گرفته طی دو دهه فعالیت، ظرفیت آن را دارد که علاوه بر ایفای نقش در ارتقای بهره‌وری زیرساخت‌های آزمایشگاهی داخلی، در توسعه صادرات خدمات تخصصی، انتقال دانش و تجربه شبکه‌سازی آزمایشگاهی و گسترش همکاری‌های بین‌المللی نیز نقش پررنگ‌تری ایفا کند.
