به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، تحولات سریع در حوزه فناوری‌های کوانتومی و پیشرفت‌های هم‌زمان در زمینه رایانش و رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، چشم‌انداز جدیدی را پیش روی امنیت، تاب‌آوری و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال قرار داده است. نظام پولی و بانکی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های حیاتی کشور، از یک‌سو با فرصت‌های بالقوه فناوری‌های کوانتومی در حوزه‌هایی نظیر بهینه‌سازی، تحلیل داده و مدیریت ریسک مواجه است و از سوی دیگر، باید خود را برای مخاطرات بلندمدت ناشی از پیشرفت رایانش کوانتومی و تأثیر آن بر سازوکارهای متداول رمزنگاری آماده سازد.
در این میان، توسعه سخت‌افزارهای رایانش کوانتومی، الگوریتم‌های کوانتومی و هیبرید کوانتومی-کلاسیکی، یادگیری ماشین کوانتومی، توسعه استانداردهای رمزنگاری پساکوانتومی، توجه به مخاطره «ذخیره امروز، رمزگشایی در آینده» (Harvest Now, Decrypt Later)، و شکل‌گیری برنامه‌های مهاجرت پساکوانتومی در زیرساخت‌های حساس، ضرورت آغاز اقدامات پژوهشی، آزمایشگاهی و اجرایی در این حوزه را دوچندان کرده است.
با توجه به موارد یاد شده، بنیاد ملی علم ایران با همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی دعوت می‌کند پیشنهاده‌های پژوهشی و فناورانه خود را در چارچوب این فراخوان ارائه کنند.
هدف از اعلام این فراخوان توسعه ظرفیت علمی و فناورانه کشور برای استفاده سنجیده از رایانش کوانتومی در مسائل مالی، افزایش آمادگی نظام بانکی در برابر تهدید کوانتومی، توسعه و ارزیابی رمزنگاری پساکوانتومی، توسعه و بررسی کاربردهای هدفمند QKD و فراهم‌کردن مسیر انتقال پژوهش به نمونه اولیه، پایلوت، استاندارد و محصول است.
این فراخوان پیرو تفاهم‌نامه منعقد شده میان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست و جمهوری با بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به‌منظور توسعه منابع انسانی، تکمیل زنجیره ارزش و کاربردی‌سازی رمزنگاری پساکوانتومی و فناوری‌های کوانتومی در موضوعات پولی و بانکی منتشر شده است.
بدین منظور، طرح‌های منتخب و مورد نیاز شبکه پولی و بانکی که با موفقیت به اتمام برسند، در آینده می‌توانند در کاربردهای واقعی مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین، این برنامه فرصتی است که می‌تواند برای نخستین‌بار در کشور، رمزنگاری پساکوانتومی و فناوری‌های کوانتومی را به یکی از حیاتی‌ترین کاربردهای آن‌ها در سطح ملی، یعنی حوزه‌های کاربردی در نظام پولی و بانکی، متصل سازد.
حوزه‌های اولویت‌دار
طرح‌های پیشنهادی می‌توانند در یکی از سه محور اصلی زیر ارائه شوند:
۱- رمزنگاری پساکوانتومی و مهاجرت زیرساخت‌های بانکی
– بررسی استانداردها و الگوریتم‌های موجود در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی و انواع حملات (مانند حمله کانال جانبی و القای خطا) به آن‌ها؛
– توسعه روش‌های نوین رمزنگاری پساکوانتومی به همراه اثبات امنیت محاسباتی؛
– طراحی نقشه راه و معماری مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی، بررسی چالش‌های مهاجرت در سامانه‌های موجود، تعامل‌پذیری، زنجیره تأمین و الزامات فنی و امنیتی؛
– طراحی و توسعه ابزارها، محیط‌های آزمایش، نمونه‌های اولیه و الزامات فنی مورد نیاز برای پیاده‌سازی PQC در زیرساخت‌های بانکی به همراه ارزیابی کارایی و بنچمارک مانند موضوعات ذیل:
- سیستم‌های احراز هویت ومدیریت دسترسی پساکوانتومی؛
- سیستم‌های ارتباطات امن-VPN نرم افزاری وسخت افزاری پساکوانتومی؛
- فایروال‌های پساکوانتومی؛
- پیام‌رسان امن پساکوانتومی؛
- سخت افزارهای امنیتی مانندتوکن سخت افزاری، HSM، TPM و کارت هوشمند پساکوانتومی؛
- سامانه های مبتنی برترافیک اینترنت یا شبکه‌های داخلی سازمان‌ها با امنیت پساکوانتومی؛
- وب سرورها، سرویس‌های خدمات تحت وب به ویژه خدمات بانکداری الکترونیکی با امنیت پساکوانتومی؛
- گواهی‌های پساکوانتومی.
– دیگر موضوعاتی که به تشخیص پژوهشگران فعال در این حوزه با کاربرد پولی و بانکی شناسایی شده‌اند.
۲- رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی
– بررسی امکان‌سنجی و کاربرد توزیع کلید کوانتومی (QKD) در ارتباطات حساس مالی و بانکی؛
– طراحی و ارزیابی معماری‌های ارتباطی کوانتومی و راهکارهای ترکیبی QKD، PQC و رمزنگاری متقارن و مقایسه فنی، امنیتی و اقتصادی QKD با راهکارهای مبتنی بر رمزنگاری پساکوانتومی؛
– مطالعه عملکرد، امنیت، هزینه و محدودیت‌های عملیاتی سامانه‌های QKD در شرایط واقعی شبکه؛
– مطالعه و بررسی استانداردهای موجود در زمینه سامانه‌ها و شبکه‌های ارتباطات کوانتومی و استخراج روال آزمون و تجهیزات مورد نیاز در هر یک از آزمایش‌ها؛
– توسعه و ارزیابی پایلوت‌ها، محیط‌های آزمایشگاهی و روش‌های مدیریت کلید در شبکه‌های کوانتومی؛
– توسعه سامانه‌های توزیع کلید کوانتومی برای استفاده در حوزه‌های پولی و بانکی و اثبات امنیت و کاربرد آن‌ها؛
– توسعه زیرسامانه‌های ارتباطات کوانتومی (مانند تولید کننده اعداد تصادفی کوانتومی) با کاربرد در حوزه‌های پولی و بانکی به همراه اثبات کاربرد آن‌ها، مقایسه با روش‌های موجود و اثبات برتری آن‌ها؛
– دیگر موضوعات مرتبط با ارتباطات کوانتومی با کاربرد در حوزه پولی و بانکی.
۳- کاربردهای رایانش کوانتومی در حوزه مالی و بانکی
– توسعه و ارزیابی الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی کوانتوم-کلاسیکی برای کاربردهایی مانند بهینه‌سازی مالی، مدیریت ریسک و تخصیص دارایی؛
– بررسی ظرفیت و کاربرد رایانش کوانتومی در موضوعاتی مانند شبیه‌سازی مالی، قیمت‌گذاری، اعتبارسنجی و تحلیل سناریوهای اقتصادی، مدل‌سازی اقتصادی و مسائل مرتبط با سیاست‌گذاری پولی؛
– مقایسه کمی روش‌های کوانتومی با روش‌های کلاسیک پیشرفته و ارزیابی امکان دستیابی به مزیت عملی در مسائل واقعی در حوزه پولی و بانکی؛
– پیاده‌سازی الگوریتم‌های کوانتومی و هیبریدی مرتبط با حوزه پولی و بانکی بر روی شبیه‌سازها و یا کامپیوترهای کوانتومی موجود در دنیا؛
– طراحی و توسعه الگوریتم‌های کوانتومی به‌منظور شکستن رمزنگاری‌های پساکوانتومی ارائه شده در اسناد استاندارد؛
– دیگر موضوعات مربوط به رایانش کوانتومی با کاربرد در حوزه‌های پولی و بانکی.
واجدین شرایط
متقاضی طرح باید عضو هیئت‌علمی دانشگاه یا مؤسسات پژوهشی مورد تأیید وزارتین علوم یا بهداشت باشد.
خروجی های مورد انتظار
خروجی مورد انتظار از طرح‌های ارسالی در حوزه فناوری‌های کوانتومی، متناسب با نوع و هزینه طرح، عمدتاً در سطح تحقیقات علمی، تولید مقالات معتبر بین المللی و ارائه نمونه‌های آزمایشگاهی اولیه تعریف می‌شود.
انتظار می‌رود این طرح‌ها در بازه سطح آمادگی فناوری (TRL) ۱ تا ۴ قرار داشته باشند؛ به این معنا که تمرکز اصلی بر ایده‌پردازی علمی، طراحی مفهومی، شناسایی پدیده‌ها، انجام آزمایش‌های اثبات اصول اولیه و ساخت نمونه آزمایشگاهی خواهد بود.
ازآنجایی‌که فراخوان حاضر به‌منظور استفاده عملیاتی از فناوری‌های کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی است، خروجی‌ها شامل مواردی همچون گزارش علمی و کاربردی و پژوهشی، سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به همراه بنچمارک و ارزیابی عملکرد و نقشه مهاجرت نیز هست.
این رویکرد با توجه به زیرساخت‌های پژوهشی موجود در کشور و اهمیت ایجاد دانش بومی و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه علوم کوانتومی اتخاذ شده است. هدف اصلی از حمایت‌ها در این مرحله، فراهم‌سازی زمینه برای انباشت دانش، ایجاد توانمندی‌های علمی و تکمیل زنجیره ارزش فناوری کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی است تا در مراحل بعدی امکان حرکت به سمت سطوح بالاتر آمادگی فناوری و کاربردی‌سازی نتایج فراهم شود.
بازه زمانی و اولویت‌ها
بر اساس این فراخوان، متقاضیان می‌توانند طرح‌های پیشنهادی خود را از ۱۰ شهریور تا ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ در محورهای تعیین‌شده ارسال کنند. میزان حمایت مالی از طرح‌ها نیز متناسب با حوزه فناوری، نوع طرح و خروجی مورد انتظار تعیین شده است.
در حوزه رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی با سقف حمایت ۱۰ میلیارد ریال مورد حمایت قرار می‌گیرند. خروجی مورد انتظار این طرح‌ها می‌تواند شامل گزارش‌های علمی، کاربردی و پژوهشی، انتشار مقالات و توسعه سامانه‌های نرم‌افزاری باشد.
همچنین برای طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری در حوزه‌های اولویت‌دار، حمایت تا سقف ۵۰ میلیارد ریال پیش‌بینی شده است. طراحی و توسعه نمونه اولیه سامانه‌ها و زیرسامانه‌ها از جمله خروجی‌های مورد انتظار این طرح‌ها عنوان شده است.
در حوزه رایانش کوانتومی نیز طرح‌های پژوهشی، بنیادی و کاربردی تا سقف ۳۰ میلیارد ریال مشمول حمایت خواهند شد. بر اساس این فراخوان، گزارش‌های علمی، کاربردی و پژوهشی، انتشار مقالات، توسعه الگوریتم‌ها و نرم‌افزارهای کاربردی از جمله خروجی‌های مورد انتظار این طرح‌ها است. متقاضیان می‌توانند در بازه زمانی اعلام‌شده، طرح‌های خود را با توجه به حوزه‌های اولویت‌دار و شرایط تعیین‌شده در فراخوان ارائه کنند.
در طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری در زمینه رمزنگاری پساکوانتومی، استفاده از سقف حمایت منوط به حضور چند عضو هیئت‌علمی با نقش مشخص و واقعی در پروژه است.
با توجه به هزینه بالای مربوط به طرح‌های پژوهشی و توسعه فناوری در زمینه رمزنگاری کوانتومی، متقاضیان محترم برای دریافت حمایت باید دارای سابقه فعالیت و تجهیزات در این زمینه باشند.
در تمامی طرح‌های فوق، درصورتی‌که در راستای طرح مورد حمایت، نیاز به تبادل بین‌المللی دانشجو باشد، هزینه رفت‌و‌آمد یک دانشجوی دکتری ایرانی که در راستای اجرای طرح به یک گروه بین‌المللی برای مدت حداقل ۳ ماه پذیرش گرفته باشد علاوه‌بر حمایت‌های جدول فوق حداکثر به میزان ۵ میلیارد ریال قابل حمایت است.
پروژ‌ه‌هایی که در دوره حمایت اولیه عملکرد مطلوب و خروجی‌های قابل توجهی ارائه نمایند، می‌توانند در مراحل بعدی از حمایت‌های ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک برای اجرای پروژه‌های بزرگ‌تر، توسعه فناوری و اجرای پایلوت‌های کاربردی بهره‌مند شوند.
شیوه ثبتنام و ارسال درخواست
متقاضیان جهت ثبتنام می‌توانند به سامانه مدیریت پژوهش (کایپر) مراجعه و از طریق بخش متقاضیان/پژوهشگران اقدام کنند.
