به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، به نقل از برنا، دو سال از فعالیت دولت چهاردهم میگذرد و در این مدت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در حوزههای مختلف از هوش مصنوعی و میکروالکترونیک تا زیستفناوری، کوانتوم، امنیت سایبری، حملونقل پیشرفته و حمایت از نخبگان، پروژهها و برنامههایی را اجرا یا در دست اجرا داشته است.
بررسیهای برنا از عملکرد دو سال اخیر معاونت علمی با بررسی موردبهمورد اقدامات و پروژههای اعلامشده در این مدت نشان میدهد در هر یک از این حوزهها چه طرحهایی اجرا شده، چه تعداد پروژه و مرکز در دستور کار قرار گرفته، چه میزان حمایت و سرمایهگذاری برای آنها اعلام شده و کدام برنامهها همچنان در حال اجرا هستند یا تحقق آنها به سالهای آینده موکول شده است. در ادامه جزئیات این اقدامات را به تفکیک حوزهها بررسی کردهایم.
هوش مصنوعی؛ از زیرساخت پردازشی تا دستیارهای هوشمند دولت
یکی از محورهای اقدامات معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری در دولت چهاردهم توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی و فراهمکردن زمینه استفاده از این فناوری در بخشهای مختلف بوده است.
رئیس مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد ریاستجمهوری در گفتوگو با خبرنگار علمی برنا در آبانماه ۱۴۰۴ با اشاره به حمایتهای معاونت علمی برای ایجاد سکوی ملی هوش مصنوعی و شکلگیری مزرعه ملی GPU اعلام کرده بود که با سرمایهگذاریهای انجامشده تا آذر و دیماه همان سال، امکان ارائه حدود ۱۰ پتافلاپس قدرت پردازشی فراهم خواهد شد.
به گفته عبدالحسن بهرامی در آن مقطع خدمات این سکو عمدتا به پروژههایی اختصاص داشت که فراخوان آنها از سوی معاونت علمی منتشر شده بود و شرکتهای دانشبنیان برای اجرای طرحهای مرتبط با دستیارهای هوش مصنوعی و پروژههای ملی و استانی این حوزه به این توان پردازشی نیاز داشتند.
بهرامی همچنین گفته بود معاونت علمی در تلاش است با تکمیل سرمایهگذاریها ظرفیت پردازشی کشور را تا پایان سال به حدود ۱۰۰ پتافلاپس افزایش دهد؛ ظرفیتی که قرار بود فاز تکمیلی پروژه را شکل دهد اما پایان مسیر توسعه زیرساختهای پردازشی کشور نباشد.
با گذشت حدود کمتر از یک سال از این اظهارات بررسیهای برنا نشان میدهد این مسیر وارد مرحله جدیدی شده و در همین چارچوب مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع راهاندازی شده است. این مرکز در فاز نخست از ظرفیت عملیاتی ۹۰ پتافلاپس برخوردار است و توسعه زیرساختهای پردازشی بهعنوان یکی از محورهای اصلی، در کنار برنامههای کاربردی هوش مصنوعی دنبال میشود.
به این ترتیب روند توسعه زیرساخت هوش مصنوعی در کشور از برنامهریزی برای ایجاد ظرفیت ۱۰ پتافلاپسی به راهاندازی زیرساختی با ظرفیت عملیاتی ۹۰ بیش از پتافلاپس رسیده است؛ مسیری که نشان میدهد توسعه توان پردازشی یکی از پایههای اصلی برنامههای کشور برای گسترش کاربردهای هوش مصنوعی است.
در بخش آموزش نیزاین اقدامات صورت گرفت. تابستان سال گذشته طرح ملی ایران دیجیتال با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و وزارت آموزشوپرورش کلید خورد. البته مرحله آزمایشی این طرح قبلتر از نیمه دوم سال ۱۴۰۲ در تعدادی از استانها اجرا شده بود و در این مرحله چند مجموعه فعال آموزش فناوری مهارتهای دیجیتالی مورد ارزیابی قرار گرفته بودند.
در خلال اجرای طرح اپلیکیشن آموزشی جونیورا به عنوان یکی از بسترهای اجرایی طرح ایران دیجیتال متولد شد. این اپلیکیشن آموزشی برای یادگیری مهارتهای آینده است و آموزش برنامهنویسی برای کودکان و نوجوانان را از مرحله مقدماتی تا پیشرفته هم در مدارس و هم به صورت آنلاین ارائه میدهد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ در نشست خبری که بنیاد ملی نخبگان برگزار شد با بیان اینکه آموزش رایگان هوش مصنوعی برای حدود دو میلیون دانشآموز و ۲۰۰ هزار معلم در سراسر کشور آغاز شده است گفت: این اقدام باهدف کاهش شکاف دانش میان دانشآموزان و معلمان و افزایش توانمندی نیروی انسانی صورت میگیرد.
اکنون بررسیهای برنا نشان میدهد آموزش رایگان هوش مصنوعی برای حدود دو میلیون دانشآموز و بیش از ۱۰۰ هزار معلم تکمیل شده است؛ اقدامی که در ادامه برنامههای توسعه آموزش هوش مصنوعی با هدف ارتقای مهارتهای دیجیتال و آمادهسازی نسل آینده و معلمان برای مواجهه با نیازهای جدید این حوزه دنبال شده است.
اجرای ۱۸ پروژه دستیاران هوش مصنوعی دولت نیز در دستور کار قرار گرفته است. این پروژهها با مشارکت معاونت علمی ریاستجمهوری، دستگاههای متقاضی، دانشگاهها و بخش خصوصی دنبال میشوند.
طرح دستیاران هوش مصنوعی دولت از سال ۱۴۰۳ کلید خورد و از اردیبهشت ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرایی شد. در ادامه مسیر معاونت علمی برای تسریع در اجرای پروژهها و تعیین تکلیف تعهدات دستگاههای مشارکتکننده سازوکار جدیدی را برای ادامه این طرح تعریف کرد.
حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ در مراسم معرفی آخرین وضعیت پروژههای دستیاران هوش مصنوعی ۱۵ تیرماه را بهعنوان آخرین مهلت برای تکمیل تعهدات اعلام کرد. او هشدار داد دانشگاهها و وزارتخانههایی که تا این تاریخ تعهدات خود را انجام ندهند امکان ورود به مرحله بعدی پروژه و انعقاد قراردادهای جدید را از دست خواهند داد.
بر اساس اعلام معاون علمی رئیسجمهور ورود به فاز دوم پروژهها به دو شرط اصلی منوط شد؛ نخست تکمیل تمامی تعهدات مرحله قبل تا ۱۵ تیرماه و دوم ارائه نامه رسمی وزارتخانه مربوطه برای تایید ادامه همکاری در پروژه.
افشین همچنین از تغییر سازوکار مالی و اجرایی پروژهها خبر داد. بر این اساس در مدل جدید پروپوزالها باید بهصورت مشترک میان وزارتخانه مربوطه و معاونت علمی به تصویب برسند و وزارتخانه نیز موظف است ۳۰ درصد هزینه اولیه پروژه را تامین کند.
به گفته وی قراردادهای سال دوم پروژهها نیز بهصورت سهجانبه میان معاونت علمی، وزارتخانه متقاضی و دانشگاه یا شرکت دانشبنیان مجری منعقد خواهد شد. معاونت علمی همچنین موظف شده است با رفع موانع اجرایی و کاهش پیچیدگیهای فرآیند مناقصه روند انتخاب مجریان پروژهها را تسهیل و تسریع کند.
معاون علمی رئیسجمهور هدف نهایی این طرح را فراتر از اجرای صرف پروژههای فناورانه دانست و تاکید کرد که خروجی این پروژهها باید در نهایت به خلق ارزش اقتصادی و ثروت منجر شود. بر همین اساس قرار است از سال آینده سهم مشارکت مالی دستگاهها افزایش یابد و ۷۰ درصد هزینه پروژهها توسط وزارتخانهها و ۳۰ درصد توسط معاونت علمی تامین شود.
با این حال بررسیهای برنا نشان میدهد ضربالاجل تعیینشده برای تکمیل تعهدات به توقف این طرح منجر نشده است. روند اجرای پروژهها ادامه دارد و در حال حاضر فاز دوم طرح به پایان رسیده واکثر پروژههای دستیاران هوش مصنوعی وارد فاز سوم شدهاند؛ مرحلهای که میتواند مسیر این طرح را از اجرای آزمایشی به سمت بهرهبرداری و ایجاد ارزش واقعی در دستگاههای دولتی هدایت کند.
در بخش زیرساخت نرمافزاری نیز پروژه سکوی ملی هوش مصنوعی متنباز با همکاری مراکز تحقیقاتی دانشگاههای کشور و شرکتهای دانشبنیان در حال توسعه است. علاوه بر این از اجرای ۱۷ طرح کاربست هوش مصنوعی در حوزههای چالشی از جمله آب، انرژی و امداد و نجات حمایت شده است. همچنین ۱۱ پروژه برای اجرا روی سکوی ملی هوش مصنوعی به عنوان خدمات ارزش افزوده این سکو مورد حمایت قرار گرفتهاند.
در حوزه تعاملات بینالمللی نیز عضویت در WAICO به عنوان عضو مؤسس سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی از دیگر اقدامات اعلامشده در حوزه هوش مصنوعی است.
میکروالکترونیک؛ تمرکز بر طراحی و ساخت تراشه
میکروالکترونیک یکی دیگر از حوزههای اصلی اقدامات معاونت علمی است. در این حوزه احداث پردیس ریزفناوری پرتو با زیربنای ۹ هزار مترمربع در دستور کار قرار گرفته که شامل انواع اتاق تمیز کلاسهای ۱۰۰ هزار و ۱۰ هزار و خط جامع بستهبندی انواع تراشه پیچیده است. برای این پروژه ۷ میلیون دلار حمایت در نظر گرفته شده است.
همچنین پردیس میکروالکترونیک و فوتونیک با زیربنای ۲۵۰۰ مترمربع راهاندازی شده است. این مجموعه شامل انواع کلاسهای اتاق تمیز و خط پیشرفته بستهبندی انواع تراشه سنسوری است.
در بخش طراحی تراشه نیز مرکز ملی پیشران طراحی تراشه ایران به عنوان مرکز جامع ارائه خدمات طراحی و ساخت بدون کارخانه تراشه ایجاد شده است. از سوی دیگر ابر پردازشی میکروالکترونیک با استفاده از نرمافزارهای پیشرفته و بهروز حوزه طراحی و ساخت انواع تراشه در بستر ابررایانه ملی سیمرغ توسعه یافته و به شبکه آزمایشگاهی کشور (Labsnet) متصل شده است.
فراخوانهای طراحی تراشه و مشارکت دانشگاهها
در حوزه پژوهش و آموزش دانشگاهی چهار فراخوان عمومی طراحی و ساخت تراشه آموزشی با رویکرد حمایت از تحقیقات و پژوهش دانشگاهی اعلام شده است. در مجموع نزدیک به ۱۰۶ طرح از ۲۷ دانشگاه کشور و ۴۹ استاد در این فراخوانها مشارکت داشتهاند و پس از تکمیل فرآیند سه فراخوان ۴۱ طرح از ۱۸ دانشگاه و ۳۳ استاد برای ساخت انتخاب شدهاند. همچنین ۱۰ عنوان پروژه پیشران صنعتی طراحی و ساخت تراشه با رویکرد محصولمحور و کاربرد صنعتی و تجاری با تایید معاون اول رئیسجمهور مورد حمایت مشترک معاونت علمی و وزارت صنعت، معدن و تجارت قرار گرفته و برای اجرا ابلاغ شده است.
در کنار آن پنج عنوان پروژه پیشران فناوری طراحی و ساخت تراشه نیز با رویکرد توسعه فناوری و دستیابی به دانش روز به عنوان همکاری مشترک بینستادی برای اجرا ابلاغ شده است.
در بخش دستاوردهای فناورانه نیز طراحی و ساخت میکروکنترلر بومی با معماری متنباز RISC و فناوری ۴۰ نانومتری دنبال شده است. همچنین نخستین تراشه پردازشگر با شتابدهنده هوش مصنوعی تلفیقی با هسته پردازشی و معماری متنباز مورد حمایت معاونت علمی و فناوری قرار گرفته است.
زیستفناوری؛ از زیرساختهای درمانی تا تولید داخلی
در حوزه زیستفناوری حمایت از توسعه زیرساختهای پیشرفته درمانی و پژوهشی از محورهای اصلی اقدامات انجامشده بوده است. در همین راستا ایجاد و راهاندازی آزمایشگاه ملی محصولات پیشرفته درمانی (ATMP) با تمرکز بر حوزه سرطان در انستیتو کانسر مورد حمایت قرار گرفته است.
همچنین ایجاد و راهاندازی مرکز ملی پژوهشهای بالینی (CRO) با هدف دستیابی به مرجعیت ملی و با همکاری سازمان جهانی بهداشت (WHO) در دستور کار قرار گرفته است. توسعه این مرکز با هدف تقویت ظرفیت کشور در انجام پژوهشهای بالینی و ارتقای جایگاه ایران در این حوزه دنبال میشود.
در بخش تولید قراردادی نیز حمایت از ایجاد و راهاندازی دو مرکز ملی توسعه و تولید قراردادی (CDMO) با مشارکت بخش خصوصی در دستور کار قرار گرفته است. همزمان پنج مرکز جامع سلولهای بنیادی و پزشکی بازساختی در دانشگاههای علوم پزشکی شیراز، یزد، شهید بهشتی، ایران و مشهد راهاندازی شدهاند تا زیرساختهای این حوزه در کشور توسعه یابد.
بومیسازی فناوری و ایجاد ظرفیت تولید داخلی در حوزه محصولات راهبردی نیز بخش دیگری از این اقدامات بوده است. در این چارچوب، برای ایجاد خطوط تولید انسولین، مشتقات پلاسما و شیرخشک سرمایهگذاری انجام شده که ارزش آن حدود ۵ همت اعلام شده است.
بر اساس بررسیهای برنا مجموع آورده دولت در این پروژهها ۵ همت در قالب تسهیلات و آورده بخش خصوصی ۱۵ همت بوده است. هدف از اجرای این طرحها علاوه بر توسعه ظرفیت تولید داخل، کاهش وابستگی به واردات و صرفهجویی ارزی عنوان شده و میزان صرفهجویی ارزی سالانه حاصل از این اقدامات حدود ۵۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.
در حوزه پزشکی بازساختی نیز تعداد محصولات دارای مجوز از یک محصول به ۱۸ محصول افزایش یافته است. بر اساس گزارش ارائهشده توسط معاونت علمی توسعه این محصولات موجب شده ایران در جمع پنج کشور برتر جهان در حوزه پزشکی بازساختی قرار گیرد.
حمایت از تولید تجهیزات پزشکی با ارزبری بالا نیز در ادامه این برنامهها دنبال شده است؛ اقدامی که در کنار توسعه محصولات پیشرفته درمانی با هدف تقویت توانمندی فناورانه کشور، افزایش ظرفیت تولید داخلی و کاهش وابستگی ارزی در حوزه سلامت انجام میشود.
فناوری کوانتومی؛ از تدوین نقشه راه تا رمزنگاری پساکوانتومی
بررسیهای برنا نشان میده این حوزه الویت دار راهبردی یکی از حوزههای مهم برای معاونت علمی بوده. در حوزه علوم و فناوریهای کوانتومی، معاونت علمی از ایجاد دو مرکز نوآوری تخصصی کوانتوم در کشور حمایت کرده است. همچنین سه آزمایشگاه آموزشی در کشور ایجاد شده و از تأسیس آزمایشگاههای پژوهشی در دانشگاههای فردوسی مشهد، باهنر کرمان، صنعتی شیراز، صنعتی شاهرود، علم و صنعت، صنعتی شریف و شهید بهشتی حمایت شده است. تدریس کوانتوم در رشتههای مرتبط نیز از دیگر برنامههای این حوزه بوده است.
در سطح سیاستگذاری پنج جلسه شورای راهبری به ریاست معاون علمی و با حضور دستگاههای ذیربط برگزار شده است. هدف این جلسات، تدوین نقشه راه علوم و فناوریهای کوانتومی کشور و تصویب برنامه تقسیم کار ملی و اقدامات ملی در حوزه کوانتوم بوده است.
در بخش ترویجی نیز تولید کلیپهای ترویجی حوزه کوانتوم و برگزاری نمایشگاه کوانتوم، لیزر و فوتونیک انجام شده است.
از سوی دیگر، توصیهنامه مربوط به مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی با همکاری ستاد افتا تدوین و ارسال شده است. برنامههای در حال انجام این حوزه نیز شامل برنامهریزی برای تأسیس آزمایشگاه ارزیابی ارتباطات کوانتومی، ایجاد مرکز ملی زمان، همکاری با بانک مرکزی برای مهاجرت سامانههای رمزنگاری مورد استفاده در بانکها به روشهای پساکوانتومی و برنامهریزی برای حمایت از دانشگاههای مستعد در حوزه کوانتوم از جمله دانشگاه تهران، تبریز و صنعتی اصفهان است.
بررسیهای برنا نشان میدهد علوم و فناوریهای کوانتومی بهعنوان یکی از حوزههای راهبردی و اولویتدار کشور در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم فعالیت معاونت علمی تبدیل شده و مجموعهای از اقدامات برای توسعه زیرساختهای پژوهشی، آموزشی، نوآورانه و سیاستگذاری این حوزه در دستور کار قرار گرفته است.
در همین راستا معاونت علمی از ایجاد دو مرکز نوآوری تخصصی کوانتوم در کشور حمایت کرده و سه آزمایشگاه آموزشی نیز راهاندازی شده است. همچنین حمایت از تأسیس آزمایشگاههای پژوهشی کوانتوم در دانشگاههای فردوسی مشهد، شهید باهنر کرمان، صنعتی شیراز، صنعتی شاهرود، علم و صنعت ایران، صنعتی شریف و شهید بهشتی در دستور کار قرار گرفته است.
توسعه آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص نیز یکی دیگر از محورهای این برنامه بوده است. در همین چارچوب تدریس مباحث و دروس مرتبط با علوم کوانتومی در رشتههای دانشگاهی مرتبط دنبال شده تا زمینه برای شکلگیری نیروی انسانی مورد نیاز این فناوری فراهم شود.
در سطح سیاستگذاری نیز پنج جلسه شورای راهبری کوانتوم به ریاست معاون علمی رئیسجمهور و با حضور دستگاههای ذیربط برگزار شده است. تدوین نقشه راه علوم و فناوریهای کوانتومی کشور، تعیین تقسیم کار ملی و تصویب اقدامات ملی در این حوزه از مهمترین اهداف این جلسات بوده است.
در کنار اقدامات زیرساختی و سیاستگذاری، برنامههای ترویجی برای معرفی فناوریهای کوانتومی و افزایش آگاهی عمومی و تخصصی نسبت به این حوزه نیز دنبال شده است که تولید کلیپهای ترویجی و برگزاری نمایشگاه کوانتوم، لیزر و فوتونیک از جمله آنهاست.
در حوزه امنیت و آینده زیرساختهای ارتباطی نیز توصیهنامه مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی با همکاری ستاد افتا تدوین و ارسال شده است. این اقدام با هدف آمادهسازی زیرساختهای امنیتی کشور در برابر تهدیدات احتمالی ناشی از توسعه رایانش کوانتومی دنبال میشود.
برنامههای در دست اجرا نیز نشان میدهد مسیر توسعه این فناوری متوقف نشده است. برنامهریزی برای تأسیس آزمایشگاه ارزیابی ارتباطات کوانتومی، ایجاد مرکز ملی زمان، همکاری با بانک مرکزی برای مهاجرت سامانههای رمزنگاری مورد استفاده در شبکه بانکی به روشهای پساکوانتومی و حمایت از دانشگاههای مستعد در حوزه کوانتوم از جمله دانشگاههای تهران، تبریز و صنعتی اصفهان، در دستور کار قرار دارد.
