به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، اجلاس جهانی حکمرانی هوش مصنوعی ۲۰۲۶ با حضور نمایندگان کشورها، صاحبنظران و فعالان حوزه هوش مصنوعی در ژنو سوئیس برگزار شد. در این اجلاس، عمادالدین فاطمیزاده، رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی، طی سخنانی دیدگاهها و پیشنهادهای جمهوری اسلامی ایران درباره حکمرانی هوش مصنوعی، توسعه مسئولانه این فناوری و گسترش همکاریهای منطقهای و بینالمللی را تشریح کرد.
عمادالدین فاطمیزاده در آغاز سخنان خود، مراتب قدردانی خود را از برگزارکنندگان این رویداد مهم ابراز کرد و اظهار داشت: این رویداد فقط یک نشست تخصصی درباره فناوری نیست، بلکه مجالی است برای اندیشیدن به یکی از بنیادیترین پرسشهای دوران ما: آیا هوش مصنوعی قرار است انسان را یاری کند، یا انسان را به حاشیه براند؟ آیا قرار است شکافها را کم کند، یا نابرابریها را هوشمندتر، پیچیدهتر و پنهانتر سازد؟
وی افزود: از نگاه جمهوری اسلامی ایران، هوش مصنوعی و دیگر فناوریهای نوظهور، هنگامی معنا و مشروعیت مییابند که در خدمت انسان باشند؛ در خدمت کرامت انسانی، خیر عمومی، عدالت و آیندهای امنتر برای همه ملتها.
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی با تأکید بر پیوند فناوری و کرامت انسانی تصریح کرد: فناوری، اگر از انسان جدا شود، فقط قدرت است؛ اما اگر در کنار کرامت انسانی قرار گیرد، به امکان رهایی، پیشرفت و همکاری تبدیل میشود. از این منظر، هوش مصنوعی باید به کاهش نابرابریها، رفع تبعیض، حل چالشهای مشترک جهانی از جمله در حوزه آب، انرژی و محیط زیست، ارتقای رفاه عمومی، بهبود کیفیت زندگی ملتها و تقویت صلح و همکاری بینالمللی یاری رساند.
وی ادامه داد: ما هوش مصنوعی را نه صرفاً یک ابزار محاسباتی، بلکه بخشی از معماری آینده جهان میدانیم؛ معماریای که اگر بر پایه عدالت ساخته نشود، میتواند به بنایی بلند اما بیپایه تبدیل شود.
ابعاد انسانی، اخلاقی و حقوقی حکمرانی هوش مصنوعی
فاطمیزاده با اشاره به اینکه حکمرانی هوش مصنوعی نمیتواند صرفاً بر ملاحظات فنی و اقتصادی استوار باشد، گفت: آینده را نمیتوان فقط با نمودارهای بهرهوری، مدلهای زبانی، تراشهها و مراکز داده اداره کرد. حکمرانی هوش مصنوعی، پیش از آنکه مسئلهای فنی باشد، مسئلهای انسانی، حقوقی، اخلاقی و سیاسی است.
وی تأکید کرد: این حکمرانی باید با اصول بنیادین حقوق بینالملل، احترام به حاکمیت کشورها، حمایت از غیرنظامیان و صیانت از زیرساختهای غیرنظامی، علمی و آموزشی همراه باشد. هیچ فناوریای، هرچقدر پیشرفته، نمیتواند مجوز عبور از کرامت انسان، امنیت ملتها و حقوق بنیادین کشورها باشد.
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی افزود: هرگونه استفاده غیرمسئولانه از فناوریهای پیشرفته برای آسیب رساندن به زیرساختهای حیاتی، اخلال در فعالیتهای علمی و پژوهشی، یا هدف قرار دادن مراکز آموزشی و مدنی، مغایر با الزامات حکمرانی مسئولانه و در تعارض با اصول انسانی و حقوقی پذیرفتهشده در سطح بینالمللی است.
وی با محکوم کردن استفاده نظامی مخرب از این فناوری ابراز داشت: ما هرگونه بهکارگیری هوش مصنوعی برای افزایش کارآمدی عملیات نظامی علیه غیرنظامیان، کودکان و زیرساختهای حیاتی کشورها را قویاً محکوم میکنیم. هوش مصنوعی نباید به چشم تیزتر جنگ، دست بلندتر خشونت و حافظه دقیقتر تخریب تبدیل شود. هیچ الگوریتمی نباید جان کودک را به مختصات، خانه را به هدف، دانشگاه را به تهدید و زیرساخت مدنی را به داده عملیاتی تقلیل دهد.
آسیب زیرساختهای علمی و پژوهشی کشور
فاطمیزاده در ادامه سخنان خود گفت: در این چارچوب، مایلم با تأسف به رخداد ششم آوریل در دانشگاه صنعتی شریف اشاره کنم؛ رخدادی که در پی آن، بخش قابل توجهی از زیرساختهای پردازشی مرتبط با فعالیتهای علمی و دانشگاهی، که ماهیتی صرفاً علمی، پژوهشی و کاملاً غیرنظامی داشتند، دچار آسیب شد و در نتیجه، شماری از پروژههای پژوهشی در حوزه رفاه عمومی، سلامت و تحقیقات آکادمیک در ایران با اختلال مواجه شدند. دانشگاه، میدان جنگ نیست. مرکز پردازش علمی، پادگان نیست. زیرساخت پژوهشی، هدف نظامی نیست.
وی خاطرنشان کرد: آنچه در چنین رخدادهایی آسیب میبیند، فقط تجهیزات، سرورها، پردازندهها و پروژهها نیستند؛ اعتماد جهانی به امکان استفاده صلحآمیز از فناوری نیز آسیب میبیند. آینده علمی ملتها آسیب میبیند. حق توسعه آسیب میبیند.
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی همچنین گفت: این رخداد نمونهای روشن از مخاطرات ناشی از نبود چارچوبهای مؤثر و بازدارنده برای استفاده مسئولانه از فناوریهای پیشرفته است. چنین اقداماتی، صرفاً متوجه یک کشور نیست؛ بلکه ظرفیت مشترک بشری برای توسعه علمی و بهرهگیری صلحآمیز از فناوری را تضعیف میکند. اگر زیرساخت علم در یک کشور هدف قرار گیرد، امنیت علمی در همه کشورها متزلزل میشود. اگر دانشگاهی در یک نقطه جهان از مسیر پیشرفت بازداشته شود، جهان یک امکان مشترک را از دست میدهد.
نفی انحصارگرایی و لزوم دسترسی عادلانه جهانی
وی با تبیین موضع جمهوری اسلامی ایران گفت: جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که آینده هوش مصنوعی باید بر پایه عدالت، شمول، مسئولیتپذیری و همکاری بینالمللی شکل گیرد. آینده هوش مصنوعی نباید باشگاه بسته صاحبان قدرت پردازشی باشد. نباید جهان به دو بخش تقسیم شود: کشورهایی که مدل میسازند و کشورهایی که فقط مصرفکننده مدلها هستند؛ کشورهایی که داده و زیرساخت و استاندارد تولید میکنند و کشورهایی که ناگزیرند قواعد نوشتهشده توسط دیگران را بپذیرند. بهرهمندی از فرصتهای این فناوری باید برای همه کشورها، بهویژه کشورهای در حال توسعه، به شکلی عادلانه و برابر امکانپذیر باشد.
فاطمیزاده افزود: ما استفاده از هوش مصنوعی را برای پیشرفت متوازن، توسعه پایدار، تقویت تابآوری زیرساختهای بنیادین، گسترش رفاه عمومی و کمک به حل مسائل اساسی بشر، امری ضروری و آیندهساز میدانیم. برای ما، هوش مصنوعی فقط مسئله آزمایشگاه و صنعت نیست؛ مسئله آب است، مسئله انرژی است، مسئله سلامت است، مسئله محیط زیست است، مسئله امداد و نجات است، مسئله حکمرانی بهتر، تصمیمسازی دقیقتر و زندگی شایستهتر برای مردم است.
تشریح اقدامات ملی و برنامههای توسعهای ایران
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی به اقدامات چهار سال گذشته کشور در این حوزه اشاره کرد و اظهار داشت: طی چهار سال گذشته، ایران با توجه به شتاب تحولات این حوزه، مجموعهای از اقدامات سیاستی، نهادی و زیرساختی را برای تقویت آمادگی ملی خود در حوزه هوش مصنوعی در دستور کار قرار داده است. ما تلاش کردهایم هوش مصنوعی را از سطح شعار به سطح سازوکار، از سطح ایده به سطح برنامه، و از سطح برنامه به سطح زیرساخت و اقدام برسانیم.
وی بیان کرد: در این چارچوب، ما اقدام به بازآرایی برخی ساختارهای حکمرانی موجود و ایجاد سازوکارهای تخصصی مرتبط کردهایم. همچنین، تدوین سند تقسیم کار ملی در حوزه هوش مصنوعی، ساماندهی فعالیتهای مرتبط و تخصیص منابع مالی قابل توجه برای توسعه زیرساختهای پردازشی، از جمله گامهای مهمی بوده است که در این مسیر برداشته شده است.
فاطمیزاده در خصوص توسعه زیرساختها گفت: در حوزه زیرساخت، ایران با اتکا به ظرفیتهای علمی و تخصصی داخلی، توسعه مراکز پردازش گرافیکی و سکوی ملی هوش مصنوعی را در دستور کار قرار داده است. هدف از این اقدام، فراهم ساختن محیطی است که پژوهشگران، دانشگاهیان و نوآوران در حوزههای مختلف، با سطوح متفاوتی از آشنایی با هوش مصنوعی، بتوانند ایدههای خود را با سهولت بیشتر و در زمان کوتاهتر به راهکارهای کاربردی تبدیل کنند.
وی افزود: ما میخواهیم هوش مصنوعی از انحصار حلقههای محدود تخصصی خارج شود و به امکان عمومی برای حل مسئله تبدیل گردد؛ به ابزاری در دست پژوهشگر سلامت، مهندس آب، فعال محیط زیست، معلم، دانشجو، شرکت دانشبنیان و جوان خلاقی که میخواهد مسئلهای از مسائل واقعی جامعه خود را حل کند.
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی در تشریح اقدامات صورتگرفته در حوزه آموزش اضافه کرد: در حوزه توسعه سرمایه انسانی نیز، آموزش مبانی هوش مصنوعی و کاربردهای آن برای بیش از سه میلیون دانشآموز و بیش از یکصد هزار معلم، در قالب طرح ایران دیجیتال»، در حال اجراست. ما این اقدام را بخشی از تلاش گستردهتر برای ارتقای سواد دیجیتال، توانمندسازی نسل آینده و آمادهسازی جوامع برای مشارکت مؤثر و مسئولانه در آینده دیجیتال میدانیم. نسلی که امروز با هوش مصنوعی آشنا میشود، فردا فقط مصرفکننده فناوری نخواهد بود؛ میتواند سازنده، منتقد، ناظر، تنظیمگر و جهتدهنده آن باشد. ما آموزش هوش مصنوعی را سرمایهگذاری بر انسان میدانیم، نه صرفاً سرمایهگذاری بر فناوری.
وی گفت: همچنین، حمایت هدفمند از دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و استارتآپها برای بهرهگیری از ظرفیت هوش مصنوعی در مواجهه با چالشهای اولویتدار، از دیگر محورهای مهم برنامههای ماست. این حمایتها در حوزههایی نظیر آب، انرژی، سلامت، محیط زیست، امداد و نجات، نظام پولی و بانکی و حملونقل متمرکز شده و بهتدریج به سایر حوزهها نیز گسترش خواهد یافت. توسعه سامانههای کمکتصمیمساز مبتنی بر دانش و داده بومی برای دستگاههای اجرایی نیز در همین راستا در حال پیگیری است. ما معتقدیم تصمیم خوب، نیازمند داده درست، دانش بومی و ابزار هوشمند است. هوش مصنوعی زمانی برای حکمرانی ارزشآفرین میشود که به تصمیمهای دقیقتر، سیاستهای عادلانهتر و خدمات عمومی کارآمدتر منجر شود.
وی خاطرنشان کرد: تجربه ما نشان میدهد که توسعه مسئولانه و متوازن هوش مصنوعی، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، نیازمند توجه همزمان به زیرساخت، آموزش، دسترسی و تقویت ظرفیتهای بومی است. نمیتوان از توسعه عادلانه هوش مصنوعی سخن گفت، اما دسترسی به زیرساخت پردازشی را نادیده گرفت. نمیتوان از اخلاق هوش مصنوعی سخن گفت، اما شکاف آموزشی را نادیده گرفت. نمیتوان از حکمرانی جهانی سخن گفت، اما واقعیتهای کشورهای در حال توسعه را در حاشیه نگه داشت.
فاطمیزاده تأکید کرد: از این منظر، گفتوگوهای بینالمللی باید به گونهای طراحی شوند که بازتابدهنده اولویتها و واقعیتهای متنوع همه کشورها باشند و به کاهش شکافهای موجود در حوزه هوش مصنوعی کمک کنند. اگر حکمرانی جهانی هوش مصنوعی قرار است جهانی باشد، باید صدای همه جهان را بشنود؛ نه فقط صدای صاحبان بزرگترین مراکز داده، بزرگترین مدلها و بزرگترین بازارها را.
اعلام آمادگی برای مشارکت بینالمللی و ارائه پیشنهادهای پنجگانه ایران
وی با تأکید بر آمادگی کشورمان برای همکاریهای بینالمللی گفت: جمهوری اسلامی ایران آمادگی خود را برای مشارکت فعال و سازنده در شکلدادن به آینده حکمرانی هوش مصنوعی اعلام میدارد. ایران از ظرفیتهای قابل توجهی برای ایفای نقش مؤثر در همکاریهای منطقهای و بینالمللی در این حوزه برخوردار است. کشور ما از ظرفیت گستردهای متشکل از دانشمندان، پژوهشگران و مهندسان جوان در حوزه علوم داده برخوردار است. اکوسیستم پویای شرکتهای دانشبنیان و استارتآپهای نوآور نیز گواه عزم ما برای پیشرفت فناورانه است.
وی ادامه داد: ما کشوری هستیم با جمعیتی جوان، دانشگاههایی ریشهدار، مهندسانی خلاق، شرکتهایی پیشرو و تجربهای جدی در ساخت مسیرهای بومی توسعه فناوری. این ظرفیت میتواند در خدمت همکاریهای منطقهای و بینالمللی قرار گیرد. چارچوبهایی چون سازمان همکاری شانگهای و بریکس، بستر مناسبی برای تحقق این همکاریها فراهم میآورند. این چارچوبها میتوانند امکان گفتوگو، تبادل تجربه، سرمایهگذاری مشترک، توسعه زیرساخت، تربیت نیروی انسانی و شکلدهی به نظم عادلانهتر فناورانه را فراهم کنند.
فاطمیزاده در بخش دیگری از اظهارات خود، پیشنهادهای مشخص ایران را مطرح کرد و افزود: جمهوری اسلامی ایران در راستای تحقق اهداف این نشست، پیشنهادهای مشخص زیر را رسماً مطرح مینماید: نخست، تأسیس آکادمی منطقهای هوش مصنوعی برای تربیت نیروی انسانی متخصص و تدوین برنامههای مشترک تحصیلی و پژوهشی میان دانشگاهها و پژوهشگاههای کشورهای منطقه.
وی دومین پیشنهاد را تأسیس صندوق مشترک منطقهای نوآوری و توسعه هوش مصنوعی برای حمایت از استارتاپهای نوپا، کمک به شکلگیری شرکتهای تکشاخ و تأمین مالی پروژههای ملی عنوان کرد و گفت: ما به نهادی نیاز داریم که دانش را از مرزها عبور دهد؛ دانشگاهها را به هم متصل کند؛ پژوهشگران را در کنار هم بنشاند؛ و نسل تازهای از متخصصان هوش مصنوعی را برای حل مسائل واقعی منطقه تربیت کند.
فاطمی زاده همچنین «ایجاد منطقه آزاد دیجیتال» برای توسعه کسبوکارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در سطح منطقه را به عنوان سومین پیشنهاد مطرح کرد.
وی ادامه داد: چهارم، تدوین چارچوبهای حقوقی و مقررات منطقهای بازدارنده در برابر استفاده از هوش مصنوعی در کاربردهای مخرب نظامی علیه غیرنظامیان. منطقه ما بیش از هر جای دیگری میداند که فناوری بدون اخلاق، و قدرت بدون قانون، چه هزینههایی بر ملتها تحمیل میکند. ما نیازمند قواعد روشن، الزامآور و بازدارندهایم تا هوش مصنوعی هرگز به ابزار دقیقتر کردن خشونت علیه مردم بیدفاع تبدیل نشود. آینده اقتصاد منطقه میتواند فقط در نفت، گاز، کریدورها و بازارهای سنتی خلاصه نشود. ما میتوانیم منطقه را به پهنهای برای نوآوری دیجیتال، تبادل خدمات هوشمند، رشد شرکتهای نوآور و شکلگیری زنجیرههای تازه ارزش تبدیل کنیم. ایدههای بزرگ، اگر سرمایه مناسب، بازار مناسب و حمایت هوشمند نداشته باشند، در مرحله ایده باقی میمانند. این صندوق میتواند حلقه اتصال میان سرمایه، نوآوری، دانشگاه، صنعت و دولتهای منطقه باشد.
وی پنجمین پیشنهاد را توسعه زیرساختهای پردازشی و مراکز داده مشترک اختصاصیافته به کاربردهای غیرنظامی در راستای خیر جمعی عنوان کرد و گفت: شکاف آینده، فقط شکاف درآمد یا صنعت نخواهد بود؛ شکاف پردازش، شکاف داده و شکاف دسترسی به زیرساخت هوش مصنوعی نیز خواهد بود. ما باید از امروز برای کاهش این شکاف اقدام کنیم و مراکز داده و ظرفیتهای پردازشی مشترک را در خدمت علم، سلامت، آموزش، محیط زیست، مدیریت بحران و رفاه عمومی قرار دهیم.
نتیجهگیری و چشمانداز آینده
رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی در پایان تصریح کرد: این پیشنهادها بازتابدهنده این باور راسخ ماست که حکمرانی مؤثر هوش مصنوعی نهتنها نیازمند هنجارهای بینالمللی، بلکه مستلزم همکاری منطقهای مستحکم بر پایه احترام متقابل، ارزشهای مشترک و منافع جمعی است. حکمرانی هوش مصنوعی با بیانیهها آغاز میشود، اما با نهادسازی، سرمایهگذاری، آموزش، زیرساخت و اعتماد متقابل به نتیجه میرسد.
وی در پایان تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران آماده است تا دانش علمی، ظرفیت فناورانه و تجربه سیاستگذاری خود را در خدمت این اهداف قرار دهد. ما بر این باوریم که از طریق مشارکت واقعی، میتوانیم اطمینان حاصل کنیم که هوش مصنوعی در خدمت تمام بشریت، بهویژه جنوب جهانی، قرار گیرد. آینده هوش مصنوعی نباید ابزاری برای سلطه باشد؛ نباید به زبان تازه قدرتهای انحصارگر تبدیل شود؛ نباید شکافهای تاریخی را با سرعت پردازش بیشتر بازتولید کند. آینده هوش مصنوعی باید بستری برای عدالت، صلح، امنیت، رفاه و پیشرفت مشترک همه ملتها باشد. انتخاب پیش روی ما روشن است: یا هوش مصنوعی را به میدان تازه رقابتهای بیرحمانه و سلطه فناورانه تبدیل میکنیم، یا آن را به زبان مشترک همکاری، کرامت، توسعه و امید بدل میسازیم. جمهوری اسلامی ایران، راه دوم را انتخاب کرده است؛ راه انسان، راه عدالت، راه علم، و راه آیندهای که در آن فناوری نه بر فراز ملتها، بلکه در کنار ملتها میایستد.
