به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، همایش ملی مدارس نسل چهارم» امروز، دهم شهریورماه، با حضور معاون علمی رئیسجمهور در سالن همایش ایران برگزار شد. این همایش به بررسی نقش آموزش در معماری نوین حکمرانی علم و فناوری اختصاص داشت.
حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور، در این همایش به موضوع آموزش در معماری نوین حکمرانی علم و فناوری پرداخت.
او با اشاره به نقش آموزش و پرورش در تربیت نیروی انسانی آینده کشور اظهار کرد: امکانات و تجهیزات آموزشی اهمیت دارند، اما نخستین عامل تعیینکننده، نگاه و نگرش افراد، بهویژه معلمان، به فرآیند آموزش است. اگر بتوانیم این نگرش را تغییر دهیم، بخش مهمی از مسیر تحول آموزش و پرورش طی خواهد شد.
افشین با قدردانی از عملکرد نظام آموزش و پرورش افزود: ممکن است این نظام مانند هر مجموعه دیگری با نقصها و مشکلاتی روبهرو باشد، اما خروجی آن را میتوان در موفقیت دانشآموزان ایرانی در المپیادهای جهانی و همچنین حضور آنان در دانشگاهها و ادامه مسیر علمی مشاهده کرد.
به گفته این مقام مسئول، موضوع مهاجرت نخبگان نباید صرفاً به این معنا تعبیر شود که نظام آموزشی در تربیت نیروی توانمند موفق نبوده است؛ چراکه همین دانشآموزان در مدارس کشور آموزش میبینند و بعدها به مدارج بالای علمی میرسند. مسئله اصلی این است که برای آینده چه نوع نیروی انسانی تربیت میکنیم و آیا آموزش امروز میتواند پاسخگوی نیازهای آینده کشور باشد یا خیر.
«مدرسه» نقطه آغاز ساخت آینده
افشین با اشاره به اهمیت آموزش و پرورش در ساخت آینده کشور گفت: آینده یک کشور نه در گذشته ساخته میشود و نه صرفاً با تصمیمهای امروز شکل میگیرد؛ آینده نتیجه اقداماتی است که از امروز برای آن انجام میدهیم.
وی ادامه داد: اگر قرار است ایران در آینده مسیر مناسبی را طی کند، باید از امروز تغییر مسیر و تغییر ریل را آغاز کنیم. این تغییر فقط به ساختمان مدرسه، تجهیزات و امکانات محدود نمیشود، بلکه بخش مهمی از آن به تغییر نگاه ما به آموزش و تربیت دانشآموزان مربوط است.
او این رویکرد را «تحول آموزش از مدرسه حافظهمحور به مدرسه نوآوریمحور» توصیف کرد و گفت: هدف این نیست که دانشآموز فقط مطالب را حفظ کند؛ بلکه باید محیطی ایجاد شود که در آن خلاقیت، پرسشگری، حل مسئله و توانایی خلق ارزش تقویت شود.
دانشآموز امروز باید خالق دانش باشد، نه دریافتکننده اطلاعات
معاون علمی رییسجمهور با اشاره به تغییر نیازهای اقتصادی و اجتماعی در عصر فناوری و هوش مصنوعی گفت: مسئله آموزش امروز این نیست که دانشآموزان چقدر میدانند؛ بلکه این است که با آنچه میدانند، چه چیزی میتوانند خلق کنند.
این مقام مسئول افزود: در شرایطی که دانشآموز میتواند پاسخ بسیاری از پرسشهای خود را در چند ثانیه از هوش مصنوعی دریافت کند، باید پرسید مدرسه چه نقشی دارد و قرار است چه تواناییهایی را در دانشآموز پرورش دهد.
به گفته او، اقتصاد امروز بیش از گذشته به نوآوری، حل مسئله، داده و فناوری وابسته است و دانشآموز باید بتواند یاد بگیرد، بیندیشد، خلق کند و با دیگران همکاری داشته باشد.
افشین تأکید کرد: اقتصاد تغییر کرده است، نوع شایستگی موردنیاز نیز تغییر کرده و بنابراین مدرسه نمیتواند با همان الگوهای گذشته ادامه دهد.
تحول آموزش از تغییر نگاه به یادگیری آغاز میشود
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به پشتوانه فلسفی تحول نسلهای آموزشی عنوان کرد: هر تحول آموزشی، پیش از آنکه در کلاس درس دیده شود، در نگاه ما به یادگیری آغاز میشود. تحول واقعی زمانی اتفاق میافتد که تصور ما از یادگیرنده از دریافتکننده اطلاعات به خالق دانش تغییر کند.
او چهار نسل اصلی آموزش را تشریح کرد و گفت: در نسل نخست، رویکرد غالب رفتارگرایی و دریافت و تکرار اطلاعات بود؛ در نسل دوم، شناختگرایی، فهم، سازماندهی و کاربرد دانش مورد توجه قرار گرفت؛ در نسل سوم، سازندهگرایی بر ساخت دانش از طریق تجربه تأکید کرد و در نسل چهارم، یادگیری شبکهای و هوشمند بر تعامل و خلق دانش با کمک انسان و فناوری شکل میگیرد.
افشین خاطرنشان کرد: تفاوت این چهار نسل صرفاً در ابزارهای مورد استفاده در کلاس نیست. اگر همان روش انتقال یکطرفه دانش را با تخته هوشمند یا هوش مصنوعی اجرا کنیم، فلسفه آموزش تغییر نکرده است.
نسل اول؛ آموزش برای عصر انقلاب صنعتی
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به ویژگیهای آموزش نسل اول بیان کرد: این نسل را نباید با معیارهای امروز محکوم کرد، بلکه باید دید برای حل چه مسئلهای طراحی شده بود و چرا امروز دیگر بهتنهایی کافی نیست.
به گفته او، مدرسه نسل اول برای جهانی طراحی شده بود که در آن نظم و تکرار بیش از خلاقیت و نوآوری ارزش داشت و هدف اصلی آن تربیت نیروی انسانی منظم، باسواد و تابع دستورالعمل بود.
افشین افزود: در این الگو، معلم انتقالدهنده دانش و کلاس معلممحور بود و دانشآموز نقش دریافتکننده اطلاعات را داشت. آموزش یکسان، برنامه ثابت، کتابمحوری، سخنرانی، حفظ کردن، رونویسی، تکرار و تمرین نیز از ویژگیهای اصلی این مدل بودند.
وی در عین حال، سواد عمومی، نظم و استانداردسازی را از نقاط قوت این نسل آموزشی دانست و گفت: محدودیت اصلی آن، توجه کمتر به خلاقیت و تفاوتهای فردی بود.
نسل دوم؛ حرکت از دانستن به توانستن
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به نسل دوم آموزش اظهار کرد: در این مرحله، هدف از آموزش به سمت تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص حرکت کرد و شناختگرایی و سازماندهی دانش مبنای نظری آن قرار گرفت؛ در نسل دوم، معلم بیشتر نقش مربی مهارت را دارد و دانشآموز باید بتواند آموختههای خود را اجرا کند. آموزش عملی، آزمایشگاه، کارگاه، شبیهسازی و کارآموزی از روشهای رایج این دوره هستند.
افشین افزود: ارزشیابی نیز در این نسل از آزمون صرفاً دانشی فاصله میگیرد و به سمت آزمون عملکرد، پروژه عملی و مشاهده اجرای مهارت حرکت میکند؛ برای مثال، به جای پرسش درباره مدار الکتریکی، از دانشآموز خواسته میشود یک مدار را طراحی و اجرا کند.
او ضمن تاکید بر اینکه دانستن آغاز یادگیری است، اما توانستن نشانه تبدیل دانش به مهارت است؛ بیان کرد: پرسش مهم این است که اگر مسئلهای جدید در اختیار دانشآموز قرار دهیم که قبلاً دستورالعمل آن را ندیده است، آیا میتواند راهحل پیدا کند؟
نسل سوم؛ پرورش خلاقیت و حل مسئله
افشین با اشاره به ویژگیهای نسل سوم آموزش گفت: در مدرسه نسل سوم، دانشآموز پاسخ را دریافت نمیکند، بلکه آن را میسازد. در این مدل، مسیر رسیدن به پاسخ به اندازه خود پاسخ اهمیت پیدا میکند.
او ادامه داد: یادگیری عمیق زمانی آغاز میشود که دانشآموز از دریافتکننده پاسخ به جستوجوگر و سازنده پاسخ تبدیل شود.
معاون علمی رئیسجمهور، سازندهگرایی، یادگیری از طریق تجربه و ساخت معنا را مبنای این نسل دانست و افزود: روشهای پروژهمحور، حل مسئله، پژوهشمحور و مشارکتی در این مدل اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
به گفته افشین، در نسل سوم، معلم نقش تسهیلگر و دانشآموز نقش پژوهشگر را دارد و ارزشیابی نیز میتواند از طریق پروژه، ارائه، پرونده عملکرد، خودارزیابی و ارزیابی همسالان انجام شود.
او درباره نقش معلم در این نسل توضیح داد: معلم ناپدید و کماهمیت نمیشود، بلکه نوع مداخله او تغییر میکند. معلم همه مسیر و پاسخ را از ابتدا مشخص نمیکند؛ بلکه مسئله و محیط یادگیری را طراحی میکند، سؤال ایجاد میکند، منابع و بازخورد میدهد و دانشآموز را در مسیر رسیدن به پاسخ هدایت میکند.
نسل چهارم؛ آموزش برای عصر هوش مصنوعی
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به الزامات آموزش در عصر هوش مصنوعی گفت: هرچه فناوری قدرتمندتر میشود، نیاز به معلمی که تجربه یادگیری را طراحی کند کمتر نمیشود، بلکه نقش او متفاوتتر میشود.
این مقام مسئول اظهار کرد: در عصر هوش مصنوعی، مزیت انسان در دانستن بیشتر نیست؛ بلکه در پرسیدن، اندیشیدن، خلق کردن و معنا بخشیدن به دانستههاست. هوش مصنوعی دسترسی به اطلاعات را آسانتر میکند، اما آموزش باید توانایی خلق ارزش از اطلاعات را پرورش دهد.
به گفته او، یادگیری در نسل چهارم شخصیسازیشده، ترکیبی و مادامالعمر است و ارتباط میان مدرسه، دانشگاه، صنعت و جامعه و همچنین یادگیریهای بینرشتهای اهمیت بیشتری پیدا میکند.
افشین تأکید کرد: خروجی مدرسه نسل چهارم باید دانشآموزی باشد که میتواند دانش و ارزش جدید خلق کند. فناوری جایگزین معلم نیست، بلکه نقش او را از انتقال محتوا به طراحی تجربه یادگیری ارتقا میدهد.
تغییر معماری کلاس؛ از گوش دادن تا ساختن
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به روشهای تدریس در نسل چهارم گفت: اگر دانشآموز طراحی میکند، میسازد، آزمایش میکند و مسئله واقعی را حل میکند، نمیتوان یادگیری او را فقط با یک امتحان کتبی سنجید.
این مقام مسئول افزود: در مدرسه نسل چهارم، دانشآموز برای یادگرفتن فقط گوش نمیدهد؛ بلکه انتخاب میکند، میپرسد، میسازد، میآزماید و اصلاح میکند.
افشین اصل راهنما در استفاده از فناوری آموزشی را افزایش کیفیت تجربه یادگیری دانست و گفت: فناوری باید کیفیت تجربه یادگیری را افزایش دهد، نه اینکه فقط تعداد ابزارهای موجود در کلاس را بیشتر کند.
به گفته او، شخصیسازی یادگیری، آموزش ترکیبی، کلاس وارونه، آموزش چالشمحور، آموزش طراحیمحور، ساخت و تولید، خدمات اجتماعی و استفاده از دستیارهای هوش مصنوعی از جمله رویکردهایی هستند که میتوانند محیط یادگیری را گسترش دهند و یادگیری از طریق مسئله و ساختن را تقویت کنند.
معلم از انتقالدهنده دانش به طراح تجربه یادگیری تبدیل میشود
افشین با تشریح مسیر تحول نقش معلم گفت: در نسل چهارم، معلم فقط تصمیم نمیگیرد چه محتوایی تدریس شود؛ بلکه باید مسئله، فعالیت، منابع، تعاملات، فناوری، بازخورد و شیوه ارزشیابی را بهگونهای کنار هم قرار دهد که یک تجربه یادگیری معنادار شکل بگیرد. معلم آینده پاسخها را توزیع نمیکند؛ موقعیتهایی میسازد که در آن یادگیری اتفاق بیفتد.
معاون علمی رئیسجمهور ادامه داد: هرچه به نسل چهارم نزدیک میشویم، ارزش معلم بیشتر در طراحی، بازخورد، الهامبخشی و رهبری یادگیری دیده میشود. انتقال دانش یکی از نقشهای معلم است، اما تمام نقش او نیست.
وی مسیر تحول نقش معلم را از «انتقالدهنده دانش» در نسل اول به «مربی مهارت» در نسل دوم، «تسهیلگر» در نسل سوم و در نهایت «طراح تجربه و رهبر نوآوری» در نسل چهارم ترسیم کرد.
به گفته او، در این مسیر سؤالهای اصلی آموزش نیز تغییر میکنند؛ از اینکه «چه چیزی باید بدانید؟» به «چگونه آن را انجام دهید؟»، سپس «چگونه خودتان مسئله را کشف و حل کنید؟» و در نهایت «چه تجربهای طراحی کنم تا شما بتوانید یاد بگیرید، خلق کنید و اثر بگذارید؟»
چرا معلم هنر در مسیر نوآوری اهمیت دارد؟
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به نقش هنر در پرورش خلاقیت گفت: فرایند هنری رفتارهایی مانند تخیل، ایدهپردازی، طراحی، اصلاح ایده، زیباییشناسی و پذیرش شکست را تمرین میدهد؛ رفتارهایی که برای نوآوری ضروری هستند. هنر به دانشآموز نمیآموزد فقط آنچه هست را ببیند، بلکه به او جرأت میدهد آنچه میتواند باشد را تصور کند.
وی افزود: نوآوری از جایی آغاز میشود که یادگیرنده بتواند فراتر از وضع موجود، امکانهای تازه را تصور کند. هنر نیز فقط محصول نهایی نیست، بلکه یک شیوه دیدن، تجربه کردن، ساختن و دوباره ساختن است.
او با اشاره به ارتباط میان علوم، فناوری، مهندسی، ریاضیات و هنر گفت: اگر علوم به ما کمک میکند جهان را بفهمیم، فناوری و مهندسی کمک میکنند چیزی بسازیم و ریاضیات امکان تحلیل و مدلسازی را فراهم میکند، هنر میتواند تخیل، طراحی و فهم تجربه انسانی را وارد این فرایند کند.
افشین با اشاره به رویکرد STEAM گفت: علم میپرسد چه چیزی ممکن است و هنر میپرسد چه چیزی میتواند معنادار، انسانی و خلاقانه باشد. افزودن هنر به علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات میتواند به تقویت خلاقیت، طراحی محصول، توجه به نیازهای انسان و نوآوری کمک کند.
این مقام مسئول افزود: هنر به STEM کمک میکند محصول نهتنها کار کند، بلکه انسانی، قابلفهم، زیبا و خلاقانه نیز باشد. در این رویکرد، S به معنای علوم، T فناوری، E مهندسی، M ریاضیات و A هنر است.
چهار تجربه جهانی برای چهار مسئله آموزشی
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در تحول آموزشی گفت: تجربه جهانی برای تقلید نیست؛ بلکه باید از آن برای کشف منطقهای تحول استفاده کرد.
او با اشاره به تجربه فنلاند اظهار کرد: این کشور بر تلفیق دانش، شایستگیهای فرارشتهای و یادگیری چندرشتهای تأکید دارد و در برنامه درسی ملی خود، در کنار حوزههای درسی، شایستگیهایی مانند تفکر و یادگیری برای یادگیری، سواد چندگانه، شایستگی فناوری اطلاعات و ارتباطات و شایستگی زندگی کاری و کارآفرینی را مورد توجه قرار داده است.
افشین پرسش محوری این رویکرد را «دانش چگونه به هم متصل شود؟» عنوان کرد. او درباره سنگاپور نیز گفت: در این کشور، چارچوب شایستگیهای قرن بیستویکم در کنار دانش موضوعی، تواناییهایی مانند تفکر انتقادی و ابداعی، ارتباط، همکاری و مهارتهای اطلاعاتی را مورد توجه قرار میدهد.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، پرسش محوری در این مدل این است که «دانشآموز چگونه بیندیشد؟»
افشین با اشاره به تجربه استونی در حوزه آموزش دیجیتال افزود: راهبرد آموزشی این کشور بر یادگیری مادامالعمر، خلاقیت، ذهنیت کارآفرینانه و استفاده هدفمند و معنادار از راهحلهای دیجیتال تأکید دارد. تفاوت مهم، صرفاً داشتن ابزار دیجیتال نیست، بلکه توانایی استفاده معنادار از آن برای یادگیری است.
او درباره تجربه ژاپن نیز گفت: در این کشور بر بهبود کیفیت یادگیری از مسیر فعالیت، تعامل و تعمیق فهم تأکید میشود، نه صرفاً افزایش حجم محتوا. از جهان نباید نسخه گرفت؛ باید منطق تحول را آموخت. تحول آموزشی یک تغییر منفرد نیست، بلکه تغییر هماهنگ در اجزای نظام یادگیری است.
نقشهراه تحول مدارس ایران
افشین با اشاره به ضرورت بازطراحی نظام آموزشی کشور گفت: تحول آموزش با اضافه کردن یک ابزار جدید اتفاق نمیافتد؛ زمانی رخ میدهد که برنامه درسی، معلم، یادگیری و ارزشیابی در یک جهت تغییر کنند. تحول مدرسه، پروژه خرید فناوری نیست؛ پروژه بازطراحی یادگیری است.
معاون علمی رئیسجمهور اصلاح برنامه درسی را نخستین گام این مسیر دانست و گفت: باید مشخص شود دانشآموز با دانش کسبشده قرار است چه تواناییهایی پیدا کند.
او تحول روش تدریس را گام دوم عنوان کرد و افزود: روش تدریس باید از یک الگوی غالب به مجموعهای متنوع از تجربههای یادگیری گسترش پیدا کند.
افشین بازطراحی ارزشیابی را سومین محور تحول دانست و گفت: اگر هدف آموزش تغییر کند اما آنچه در امتحان ارزش دارد تغییر نکند، رفتار یادگیری نیز بهسادگی تغییر نخواهد کرد.
وی توانمندسازی معلمان را نیز یکی از الزامات اصلی این تحول عنوان کرد و گفت: نمیتوان مدرسه نسل جدید ساخت، بدون اینکه فرصت یادگیری حرفهای برای معلم نسل جدید فراهم شود.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، ایجاد مدارس و فضاهای نوآوری نیز باید مورد توجه قرار گیرد؛ فضاهایی که در آنها ایده دانشآموز میتواند به تجربه، نمونه اولیه و راهحل تبدیل شود.
افشین درباره استفاده از هوش مصنوعی در مدارس نیز گفت: سؤال اصلی نباید این باشد که چگونه هوش مصنوعی را وارد مدرسه کنیم؛ سؤال این است که کدام مسئله آموزشی را میخواهیم بهتر حل کنیم و هوش مصنوعی در کجای آن میتواند کمککننده باشد.
او تأکید کرد: اگر نقش دانشآموز تغییر کند اما نقش معلم، نظام ارزشیابی و برنامه درسی تغییر نکنند، انتظار تحول پایدار واقعبینانه نیست. تحول، هماهنگی یک نظام است.
مدرسه، نقطه آغاز اقتصاد دانشبنیان
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به ارتباط آموزش و اقتصاد دانشبنیان اظهار کرد: اگر درباره آینده اقتصاد دانشبنیان صحبت میکنیم، نقطه شروع این آینده را نباید فقط در دانشگاه، صنعت یا شرکتهای فناور جستوجو کنیم؛ بخشی از این آینده امروز در کلاس درس ساخته میشود.
وی افزود: اقتصاد دانشبنیان از شرکت دانشبنیان آغاز نمیشود؛ از مدرسهای آغاز میشود که پرسشگری، خلاقیت و توانایی ساختن را پرورش میدهد.
افشین مسیر شکلگیری این ظرفیت را چنین تشریح کرد: کنجکاوی، خلاقیت، پرسشگری، پژوهش، فناوری، نمونه اولیه، ثبت اختراع، شرکت دانشبنیان، نوآوری و در نهایت توسعه اقتصادی. سرمایه اقتصاد دانشبنیان فقط فناوری نیست؛ بلکه انسانهایی هستند که توانایی یادگیری، پژوهش، طراحی، نوآوری و خلق ارزش دارند.
او تأکید کرد: اگر دانشگاه و صنعت محل تجاریسازی نوآوری هستند، مدرسه میتواند محل شکلگیری ذهن نوآور باشد.
چهار نسل آموزش در یک نگاه
افشین تفاوت چهار نسل آموزش گفت: اگر قرار است دانشآموزان آینده را فقط تجربه نکنند، بلکه در ساختن آن نقش داشته باشند، مدرسه نیز باید از محل انتقال پاسخهای موجود به محیطی برای پرسشگری، اندیشیدن، ساختن و نوآوری تبدیل شود.
او افزود: آینده آموزش در بیشتر دانستن نیست؛ در بهتر اندیشیدن، ساختن و ارزش آفریدن است. کلاس درس در نسل چهارم به یک اکوسیستم یادگیری و نوآوری تبدیل میشود.
معاون علمی رئیسجمهور گفت: اگر میخواهیم دانشآموزان آینده را فقط مصرف نکنند، بلکه در ساختن آن نقش داشته باشند، باید از امروز مدرسهای بسازیم که در آن پرسیدن ارزش باشد، اندیشیدن تمرین شود، ساختن امکان داشته باشد و خلاقیت فرصت ظهور پیدا کند.
افشین در پایان سخنان خود خاطرنشان کرد: نقطه آغاز این تحول، معلم است. آینده مدرسه را فناوری نمیسازد؛ معلمی میسازد که یادگیری را برای آینده طراحی میکند.
