به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور و رئیس بنیاد ملی نخبگان، در مراسم امضای تفاهم‌نامه همکاری میان معاونت علمی و شهرداری تهران با موضوع توسعه فناوری و نوآوری شهر تهران با مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان، با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی علم و فناوری، اظهار کرد: در معاونت علمی، حرکت به سمت تغییر پارادایم حکمرانی علم و فناوری و عبور از رویکرد دانش‌بنیانی صرف به سمت قدرت‌بنیانی در دستور کار قرار گرفته است. در این رویکرد، به‌جای تمرکز بر بخش‌های مجزا، زنجیره‌های مرتبط با علم، فناوری، نوآوری و اثرگذاری آن‌ها مورد توجه قرار می‌گیرند.
وی با بیان اینکه شهر یکی از مؤلفه‌های مهم رشد و ارتقای کشور در مسیر توسعه دانش‌بنیان است، افزود: اگر قرار است کشور در این مسیر پیشرفت کند، باید شهرها را به‌عنوان یکی از بسترهای اصلی شکل‌گیری و به‌کارگیری دانش مورد توجه قرار دهیم؛ چراکه بخش مهمی از نیازها، مسائل و فرصت‌های توسعه فناوری در محیط شهری شکل می‌گیرد و نتایج به‌کارگیری دانش نیز مستقیماً در زندگی شهروندان قابل مشاهده است.
از شهر سنتی تا شهر شناختی؛ تحول در شیوه اداره شهرها
افشین با تشریح الگوهای مختلف توسعه شهری در جهان، گفت: شهرهای سنتی عمدتاً بر مبنای فرایندهای کاغذمحور و واکنش پس از وقوع مسائل اداره می‌شوند. در چنین الگویی، مدیریت شهری معمولاً پس از بروز یک مشکل وارد عمل می‌شود؛ برای مثال، پس از آب‌گرفتگی معابر یا شکل‌گیری ترافیک، اقداماتی برای رفع مشکل انجام می‌گیرد.
وی ادامه داد: در مرحله بعد، شهرهای دیجیتال شکل گرفتند که هدف اصلی آن‌ها دیجیتالی‌کردن فرایندها و کاهش مراجعات حضوری بود. بااین‌حال، تجربه جهانی نشان داد که انتقال فرایندهای موجود به سامانه‌های دیجیتال، بدون اصلاح ساختار و سازوکارهای اجرایی، لزوماً به بهبود عملکرد منجر نمی‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است همان فرایندهای ناکارآمد گذشته صرفاً از یک سامانه به سامانه دیگر منتقل شوند.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به شکل‌گیری مفهوم شهر هوشمند، تصریح کرد: در شهر هوشمند، صرفاً دیجیتالی‌کردن خدمات کافی نیست، بلکه فرایندها نیز باید اصلاح و بهینه شوند. هدف این است که اداره شهر با کارآمدی بیشتری صورت گیرد و خدمات به شکلی ارائه شوند که پاسخ‌گوی نیازهای واقعی شهروندان باشند.
وی با اشاره به مرحله بعدی این تحول، توضیح داد: در شهرهای دانشی، معیار اصلی صرفاً تعداد دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی یا شرکت‌های دانش‌بنیان نیست، بلکه میزان توانایی شهر در تبدیل دانش به اثرگذاری اهمیت دارد. این اثرگذاری می‌تواند اقتصادی، اجتماعی یا در ابعاد دیگر اداره جامعه باشد. در چنین شهری، شهروندان، شهرداری و نهادهای اداره‌کننده شهر به همان اندازه که برای توسعه شهری اهمیت قائل‌اند، به دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز نوآوری نیز توجه می‌کنند.
افشین با بیان اینکه شهرهای مبتنی بر هوش مصنوعی از داده‌ها برای بهبود عملکرد و طراحی فرایندهای خود استفاده می‌کنند، افزود: در این الگو، داده‌ها نقش مهمی در شناخت وضعیت شهر و ارتقای سازوکارهای اداره آن دارند. در مرحله پیشرفته‌تر، شهرهای شناختی مطرح می‌شوند؛ شهرهایی که علاوه بر استفاده از هوش مصنوعی و داده، از تجربه‌های گذشته یاد می‌گیرند، بازخورد دریافت می‌کنند و فرایندهای خود را به‌صورت مستمر اصلاح می‌کنند.
وی در تشریح ویژگی شهرهای شناختی گفت: در این الگو، اگر مسئله‌ای در شهر رخ دهد، تجربه حاصل از مواجهه با آن برای جلوگیری از تکرار یا مدیریت بهتر موارد مشابه به کار گرفته می‌شود. به این ترتیب، شهر می‌تواند با استفاده از بازخوردها، سازوکارهای خود را بهبود دهد و به‌تدریج توانایی بیشتری برای یادگیری و انطباق با شرایط جدید پیدا کند.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به اینکه این الگوها الزاماً مراحل خطی و جدا از یکدیگر نیستند، خاطرنشان کرد: شهرها می‌توانند به‌طور هم‌زمان ویژگی‌هایی از الگوهای سنتی، دیجیتال، هوشمند، دانشی، مبتنی بر هوش مصنوعی و شناختی داشته باشند. آنچه اهمیت دارد، تقویت ابعاد مختلف توسعه شهری و افزایش توانایی شهر در استفاده مؤثر از دانش و فناوری برای حل مسائل است.
تهران می‌تواند الگوی توسعه شهرهای فناورانه کشور باشد
افشین با تأکید بر ظرفیت تهران برای حرکت به سمت الگوهای پیشرفته مدیریت شهری، اظهار کرد: به اعتقاد من، تهران از ظرفیت لازم برای حرکت به سمت شهرهای شناختی برخوردار است و اگر این مسیر در پایتخت به‌طور جدی دنبال شود، می‌تواند بر روند توسعه سایر شهرهای کشور نیز اثرگذار باشد.
وی با اشاره به نقش الگوساز تهران در توسعه شهری کشور افزود: تجربه نشان داده است که بسیاری از الگوهای اجرایی و فناورانه‌ای که در تهران شکل می‌گیرند، با توجه به جایگاه پایتخت، قابلیت گسترش و بومی‌سازی در سایر شهرها را دارند. ازاین‌رو، ایجاد زیرساخت‌های نوآوری و توسعه الگوهای جدید مدیریت شهری در تهران می‌تواند زمینه‌ساز گسترش این ظرفیت‌ها در سطح ملی باشد.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به برنامه ایجاد پارک علم و فناوری شهری در تهران، بیان کرد: ایجاد پارک علم و فناوری شهری از اقداماتی است که می‌تواند الگویی تازه در توسعه زیرساخت‌های نوآوری کشور ایجاد کند. پیش‌بینی من این است که طی سه تا چهار سال آینده، شهرهای دیگر نیز به سمت ایجاد پارک‌های علم و فناوری شهری حرکت کنند.
وی با تأکید بر اهمیت استقرار زیرساخت‌های فناوری در متن زندگی شهری گفت: مزیت اصلی این الگو آن است که دانش و فناوری در محیط واقعی مصرف و کاربرد خود قرار می‌گیرند. برای مثال، مسائل مرتبط با انرژی، آلودگی هوا و حمل‌ونقل از جمله چالش‌های مهم تهران هستند. هنگامی که مراکز نوآوری و شرکت‌های فناور در بستر همین نیازها شکل بگیرند، ارتباط میان تولید دانش، توسعه فناوری و استفاده عملی از دستاوردها تسهیل می‌شود.
افشین افزود: در چنین شرایطی، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند متناسب با نیازهای واقعی شهر فعالیت کنند و مدیریت شهری نیز به‌جای اتکا به راهکارهای عمومی، از ظرفیت فناوری‌هایی بهره ببرد که برای حل مسائل مشخص طراحی و توسعه یافته‌اند.
معیار موفقیت شهر هوشمند، بهبود کیفیت زندگی شهروندان است
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به اهمیت توجه به پیامدهای واقعی فناوری در زندگی مردم، تصریح کرد: در ارزیابی شهرهای هوشمند، صرفاً نباید به عنوان‌ها، شاخص‌ها و تعداد اقداماتی که انجام شده است توجه کنیم. معیار اصلی این است که شهروندان تا چه اندازه احساس رفاه می‌کنند و تا چه میزان فناوری توانسته است انجام امور روزمره آن‌ها را آسان‌تر کند.
وی ادامه داد: اگر شهروندان در زندگی روزمره خود آثار استفاده از فناوری را احساس کنند و خدمات شهری با سهولت، سرعت و کارآمدی بیشتری در اختیار آن‌ها قرار گیرد، می‌توان گفت که شهر در مسیر هوشمندی حرکت کرده است. بنابراین، اثربخشی فناوری باید از منظر تجربه واقعی مردم سنجیده شود، نه صرفاً بر اساس گزارش اقدامات یا تحقق مجموعه‌ای از شاخص‌های اداری.
افشین با تأکید بر پیچیدگی مسائل تهران، خاطرنشان کرد: کلان‌شهری با ابعاد تهران به سازوکارهایی نیاز دارد که بتوانند به‌سرعت از تجربه‌ها یاد بگیرند، متناسب با شرایط جدید به‌روز شوند و از امکانات فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، برای بهبود عملکرد مدیریت شهری استفاده کنند. این ظرفیت می‌تواند به مردم نشان دهد که فناوری چگونه در حل مسائل شهر و ارتقای کیفیت زندگی آنان نقش‌آفرینی می‌کند.
پیوند ظرفیت نخبگان با مسائل واقعی شهر
رئیس بنیاد ملی نخبگان با اعلام آمادگی برای توسعه همکاری مشترک در حوزه رویدادهای علم و فناوری شهری، گفت: یکی از ظرفیت‌هایی که باید در این مسیر مورد توجه قرار گیرد، توانمندی نخبگان و ایده‌های نوآورانه آنان است. لازم است سازوکاری ایجاد شود که نخبگان بتوانند با مسائل واقعی شهر ارتباط برقرار کنند و ایده‌ها و توان علمی خود را در مسیر حل این مسائل به کار بگیرند.
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد پیوند میان نخبگان و مدیریت شهری افزود: شهر یکی از مهم‌ترین بسترهای اثرگذاری نخبگان است. اگر بتوانیم مسائل واقعی تهران را به‌درستی شناسایی و آن‌ها را در اختیار نخبگان قرار دهیم، زمینه برای تبدیل ایده‌های علمی و نوآورانه به راهکارهای قابل استفاده در مدیریت شهری فراهم خواهد شد.
افشین همچنین با اشاره به ظرفیت‌های بنیاد ملی نخبگان در این زمینه، بر لزوم ایجاد ارتباط هدفمند میان نیازهای مدیریت شهری و توان علمی و نوآورانه نخبگان تأکید کرد تا مشارکت آنان به نتایج ملموس و قابل ارزیابی منجر شود.
تعریف مسائل شهری برای پژوهش‌های هدفمند بنیاد ملی علم ایران
معاون علمی رئیس‌جمهور در ادامه به ظرفیت‌های بنیاد ملی علم ایران برای پشتیبانی از پژوهش‌های مرتبط با نیازهای شهر تهران اشاره کرد و گفت: بخشی از مسائل شهری ماهیت پژوهشی دارند و برای حل آن‌ها باید از توان علمی استادان دانشگاه و ظرفیت‌های پژوهشی کشور استفاده کرد. در این زمینه، آمادگی داریم مسائل اولویت‌دار شهری را در قالب همکاری مشترک با بنیاد ملی علم ایران دنبال کنیم.
وی افزود: مدیریت شهری می‌تواند عناوین و مسائل پژوهشی مورد نیاز خود را ارائه کند تا این موضوعات در قالب فراخوان‌های مشخص در اختیار جامعه دانشگاهی قرار گیرند و از ظرفیت بودجه‌های پژوهشی بنیاد ملی علم ایران برای پیشبرد آن‌ها استفاده شود.
افشین با تأکید بر ضرورت استمرار این همکاری بیان کرد: پیشنهاد ما این است که مسائل پژوهشی اولویت‌دار شهر به‌صورت منظم در دستور کار قرار گیرند و با برگزاری دو فراخوان در سال، زمینه مشارکت استادان و پژوهشگران در حل مسائل شهری فراهم شود. این سازوکار می‌تواند پیوند میان پژوهش‌های دانشگاهی و نیازهای واقعی مدیریت شهری را تقویت کند و به توسعه راهکارهای مبتنی بر دانش بینجامد.
وی با اشاره به اهمیت توجه به مسائل پژوهشی در مراحل اولیه توسعه فناوری، خاطرنشان کرد: شناسایی نیازها و تعریف دقیق مسائل، زمینه را برای استفاده هدفمند از ظرفیت‌های دانشگاهی فراهم می‌کند و می‌تواند مسیر تبدیل نتایج پژوهش به راهکارهای کاربردی را هموار سازد.
توسعه مراکز نوآوری شهری و اجتماعی با مشارکت شهرداری تهران
افشین با اشاره به تجربه همکاری مشترک در ایجاد مرکز نوآوری اجتماعی هرندی، این تجربه را زمینه‌ای برای توسعه مراکز مشابه در سطح شهر تهران دانست و اظهار کرد: مراکز نوآوری اجتماعی می‌توانند به بستری برای شناسایی مسائل اجتماعی، شکل‌گیری ایده‌های جدید و توسعه راهکارهای نوآورانه متناسب با نیازهای جامعه تبدیل شوند. تجربه مرکز نوآوری اجتماعی هرندی نیز می‌تواند مبنایی برای گسترش این رویکرد باشد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های شهرداری تهران برای توسعه زیرساخت‌های نوآوری افزود: شهرداری از امکانات و ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است که در صورت هم‌افزایی با توان علمی و تخصصی معاونت علمی، می‌تواند زمینه ایجاد تحول در توسعه نوآوری شهری را فراهم کند. این همکاری امکان می‌دهد طرح‌هایی که توسعه آن‌ها به منابع مالی، زیرساخت و زمان قابل‌توجهی نیاز دارد، با استفاده از ظرفیت‌های موجود با سرعت بیشتری پیش بروند.
معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت توسعه مراکز نوآوری و پارک‌های علم و فناوری در متن شهر، تصریح کرد: در الگوهای جدید توسعه فناوری، این زیرساخت‌ها نباید صرفاً در محدوده‌های دور از شهر یا در مجاورت دانشگاه‌ها مستقر باشند، بلکه باید با زندگی روزمره مردم ارتباط داشته باشند.
وی ادامه داد: مفهوم نواحی نوآوری شهری بر ایجاد محیط‌هایی استوار است که در آن‌ها فعالیت‌های علمی، فناورانه و خلاقانه در کنار زندگی روزمره شهروندان جریان پیدا می‌کند. در چنین محیط‌هایی، تعاملات اجتماعی و فضاهای شهری نیز می‌توانند به بستری برای شکل‌گیری ایده‌ها، تبادل تجربه و توسعه فعالیت‌های نوآورانه تبدیل شوند.
افشین با اشاره به ظرفیت‌های مدیریت شهری تهران در ایجاد این فضاها، ابراز امیدواری کرد که همکاری میان معاونت علمی و شهرداری بتواند به توسعه مراکز نوآوری شهری، تقویت ارتباط میان شرکت‌های دانش‌بنیان و شهروندان و استفاده مؤثرتر از فناوری‌های نوین در مدیریت پایتخت منجر شود.
توسعه صنایع خلاق و تبدیل ظرفیت‌های فرهنگی به ثروت
معاون علمی رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، صنایع خلاق را یکی از ظرفیت‌های مهم توسعه شهرهای نوآور دانست و گفت: خلاقیت و نوآوری از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در بستر محیط‌های شهری تقویت شود. ازاین‌رو، توسعه صنایع خلاق باید در کنار برنامه‌های مرتبط با فناوری‌های پیشرفته و نوآوری شهری مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به برگزاری نخستین رویداد ملی صنایع خلاق «مانوین» در هفته گذشته، افزود: صنایع خلاق می‌توانند زمینه تبدیل ایده‌ها، توانمندی‌های انسانی و ظرفیت‌های فرهنگی و هنری به ارزش اقتصادی را فراهم کنند. در این مسیر، امکانات شهرداری تهران برای حمایت از فعالیت‌های خلاقانه، فراهم‌کردن فضاهای مناسب و توسعه زیرساخت‌های مرتبط، ظرفیت مهمی برای همکاری مشترک به شمار می‌رود.
افشین با تأکید بر نقش فضاهای شهری در حمایت از فعالان صنایع خلاق اظهار کرد: دسترسی به فضاهای مناسب برای عرضه آثار، برگزاری نمایشگاه‌ها و فعالیت هنرمندان و نوآوران می‌تواند به تقویت زیست‌بوم صنایع خلاق کمک کند. استفاده از ظرفیت‌های مدیریت شهری در این زمینه، امکان ارتباط نزدیک‌تر میان فعالان خلاق، شهروندان و بازار را فراهم می‌سازد.
وی همچنین به برنامه ایجاد مرکز نوآوری خلاق در مجموعه سیمان ری اشاره کرد و آن را اقدامی مثبت برای توسعه زیست‌بوم نوآوری شهری دانست. به گفته وی، چنین زیرساخت‌هایی می‌توانند در پیوند میان ظرفیت‌های فرهنگی، خلاقیت، فناوری و فعالیت‌های اقتصادی نقش‌آفرینی کنند.
تفاهم‌نامه معاونت علمی و شهرداری، زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های فناورانه
افشین با اشاره به سابقه همکاری میان معاونت علمی و شهرداری تهران، اظهار کرد: در طول فعالیت دولت، تعاملات میان دو مجموعه در زمینه‌های مختلف ادامه داشته و بخشی از مسائل و موانع پیش‌روی شرکت‌های دانش‌بنیان با همکاری و مساعدت مدیریت شهری برطرف شده است. این تجربه نشان می‌دهد که هم‌افزایی میان ظرفیت‌های مدیریت شهری و زیست‌بوم علم و فناوری می‌تواند به شکل‌گیری نتایج عملی منجر شود.
وی افزود: تفاهم‌نامه جدید فرصتی برای توسعه این همکاری‌ها در حوزه‌های متنوع، از حل مسائل شهری و توسعه پژوهش‌های کاربردی تا ایجاد مراکز نوآوری، استفاده از ظرفیت نخبگان و گسترش صنایع خلاق است.
معاون علمی رئیس‌جمهور در پایان با تأکید بر ضرورت یادگیری از تجربه‌های موفق جهانی و بومی‌سازی آن‌ها متناسب با نیازهای کشور، گفت: در مسیر توسعه شهرهای هوشمند و شناختی باید از تجربه کشورهایی که در این حوزه پیشرو هستند بهره بگیریم، راهکارهای مناسب را متناسب با شرایط خود به کار ببندیم و تجربه‌های موفق را به سایر شهرهای کشور گسترش دهیم.
وی خاطرنشان کرد: موفقیت این همکاری در نهایت باید با میزان اثرگذاری فناوری بر زندگی مردم سنجیده شود؛ اینکه شهروندان تا چه اندازه رفاه، آسایش و سهولت بیشتری را تجربه می‌کنند. امیدواریم تفاهم‌نامه مشترک با شهرداری تهران، آغاز مرحله‌ای جدید از همکاری‌ها و زمینه‌ساز تحولات مؤثر در پایتخت و سایر شهرهای کشور باشد.
