معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تهدیدهای احتمالی رایانش کوانتومی برای روشهای فعلی رمزنگاری گفت: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با امضای تفاهمنامه همکاری با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، همراستا با کشورهای پیشرو، مسیر مهاجرت شبکه بانکی به رمزنگاری پساکوانتومی را آغاز کرده است؛ مسیری که قرار است با توسعه زیرساختهای آزمایشگاهی، حمایت از شرکتهای دانشبنیان و تربیت نیروی متخصص دنبال شود.
به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، آیین امضای تفاهمنامه همکاری مشترک در زمینه «توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی» چهارم شهریورماه ۱۴۰۵ با حضور حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور و عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در محل معاونت علمی برگزار شد.
این تفاهمنامه با هدف آمادهسازی زیرساختهای پولی و بانکی کشور برای مواجهه با تهدیدهای امنیتی ناشی از پیشرفت فناوریهای کوانتومی، توسعه فناوریهای بومی در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی و حمایت از شرکتهای دانشبنیان فعال در این زمینه به امضا رسید.
حسین افشین در این مراسم، امضای این تفاهمنامه را یکی از رویدادهای مهم حوزه علم و فناوری کشور در سال جاری دانست و با اشاره به نقش شبکه بانکی در توسعه و بهکارگیری فناوریهای نوین اظهار کرد: یکی از نخستین حوزههایی که مردم آثار فناوریهای جدید را در زندگی روزمره خود احساس کردهاند، خدمات بانکی بوده است. بانکها در بسیاری از دورهها از مجموعههای پیشرو در استفاده از فناوریهای جدید بودهاند و امروز نیز بانک مرکزی میتواند در حوزه فناوریهای نوظهور، نقش پیشران داشته باشد.
معاون علمی رئیسجمهور یکی از پیامدهای توسعه فناوری کوانتوم را ایجاد تهدید برای برخی روشهای رمزنگاری فعلی عنوان کرد و گفت: با افزایش توان پردازشی رایانههای کوانتومی، برخی الگوریتمهایی که امروز از نظر امنیتی قابل اتکا هستند، ممکن است در آینده دیگر سطح امنیت مورد انتظار را نداشته باشند.
افشین افزود: به هر حال توسعه فناوری کوانتوم حسنهای زیادی خواهد داشت، اما یکی از معایب آن این است که کدگذاریها و رمزنگاریهایی که امروز امن هستند، ممکن است با افزایش توان محاسباتی دیگر امن نباشند. به همین دلیل، حرکت به سمت رمزنگاری پساکوانتومی باید پیش از فراگیر شدن تواناییهای محاسباتی کوانتومی آغاز شود.
به گفته او، کشورهای پیشرو از جمله آمریکا، کانادا، ژاپن و چین نیز فرایند آمادهسازی و مهاجرت تدریجی زیرساختهای خود از روشهای رمزنگاری متعارف به روشهای مقاوم در برابر حملات کوانتومی را آغاز کردهاند. او در عین حال تأکید کرد که این مهاجرت یکباره نخواهد بود و به شکل تدریجی، مرحلهبندیشده و بر اساس اولویتهای امنیتی انجام میشود.
ایجاد بازار برای شرکتهای دانشبنیان
افشین یکی از مهمترین بخشهای این تفاهمنامه را ایجاد یک بازار واقعی برای فناوریهای کوانتومی و بهویژه رمزنگاری پساکوانتومی دانست.
او گفت: تا زمانی که برای فناوریهای جدید تقاضای واقعی ایجاد نشود، توسعه شرکتها و محصولات این حوزه نیز با محدودیت مواجه خواهد بود. ورود بانک مرکزی به این حوزه و اعلام نیاز شبکه بانکی میتواند زمینه فعالیت متمرکز شرکتهای دانشبنیان در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را فراهم کند.
معاون علمی رئیسجمهور افزود: با شکلگیری این بازار، شرکتهای دانشبنیان و مجموعههایی که در حوزه فناوری کوانتومی فعالیت میکنند، میتوانند بخشی از ظرفیت خود را به نیازهای شبکه بانکی اختصاص دهند و به این ترتیب، اکوسیستم تخصصی رمزنگاری پساکوانتومی در کشور شکل بگیرد.
این مقام مسئول ضمن تاکید بر اینکه در این مسیر هدف محدود کردن همکاریها به فعالیتهای پژوهشی نیست؛ گفت: قرار است پژوهش، توسعه فناوری، تولید محصول و استفاده عملیاتی از این محصولات در کنار یکدیگر قرار گیرند.
افشین با اشاره به برنامههای معاونت علمی برای توسعه فناوری کوانتومی عنوان کرد: حمایت از پژوهشهای مرتبط با این حوزه در دستور کار بنیاد علم ایران قرار دارد. همزمان با اجرای تفاهمنامه، فراخوانهای پژوهشی در حوزههای مرتبط با نیازهای پولی و بانکی منتشر خواهد شد و معاونت علمی و بنیاد علم ایران از طرحهای واجد شرایط حمایت خواهند کرد.
او همچنین تربیت نیروی انسانی متخصص را یکی دیگر از محورهای این برنامه عنوان کرد و گفت: بنیاد ملی نخبگان، تربیت نخبگان در حوزه کوانتوم را در اولویت قرار داده است تا ظرفیت انسانی مورد نیاز برای توسعه این فناوری در کشور شکل بگیرد.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، ایجاد ظرفیت در دانشگاهها و توسعه شرکتهای دانشبنیان نیز بخشی از برنامهای است که طی دو سال گذشته دنبال شده است.
افشین اعلام کرد: حدود ۱۵ دانشگاه کشور در حوزه زیرساختهای آزمایشگاهی مورد حمایت قرار گرفتهاند، هستههای پژوهشی شکل گرفته و سه آزمایشگاه آموزشی کوانتومی نیز برای استفاده دانشگاهها خریداری شده است. همچنین دورهها و سرفصلهای آموزشی مرتبط با این حوزه در دانشگاهها توسعه یافته و شرکتهای دانشبنیان نیز وارد این عرصه شدهاند.
ایجاد آزمایشگاه برای آزمون الگوریتمهای پساکوانتومی
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید افشین، ایجاد زیرساخت آزمایشگاهی برای ارزیابی فناوریهای پساکوانتومی بود. او گفت: زمانی که الگوریتمها و راهکارهای جدید رمزنگاری توسعه پیدا میکنند، نمیتوان آنها را بدون آزمون و ارزیابی وارد زیرساختهای حساس بانکی کرد. به همین دلیل باید محیطهای آزمایشگاهی و سندباکسهایی ایجاد شود تا الگوریتمها از نظر عملکرد، مقیاسپذیری و میزان تابآوری مورد بررسی قرار گیرند.
این مقام مسئول ادامه داد: این زیرساخت در مرکز انفورماتیک بانک مرکزی ایجاد خواهد شد. شرکتهای فعال در این حوزه نیز میتوانند محصولات و راهکارهای خود را در چنین محیطی آزمایش و ارزیابی کنند.
افشین با اشاره به تجربه سایر کشورها گفت: ایجاد مراکز آزمون و ارزیابی در کنار نهادهای پولی و بانکی، رویکردی است که در برخی نظامهای بانکی جهان نیز دنبال میشود.
ضرورت مهاجرت پیش از فراگیر شدن رایانش کوانتومی
معاون علمی رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت آغاز زودهنگام این فرایند تأکید کرد و گفت: مسئله امنیت دادهها تنها به زمانی که رایانههای کوانتومی به توانایی لازم برای شکستن برخی رمزنگاریها دست پیدا کنند محدود نمیشود. دادههای رمزگذاریشده امروز ممکن است ذخیره شوند و در آینده، با در دسترس قرار گرفتن توان محاسباتی مناسب، مورد حمله قرار گیرند. از این رو، آمادهسازی شبکه بانکی باید پیش از رسیدن به آن مرحله انجام شود.
افشین ادامه داد: حتی رمزنگاری که امروز صورت گرفته میتواند ذخیره شود و در آینده باز شود و برای مقابله با چنین سناریویی باید از هماکنون تدبیر شود.
وی خاطرنشان کرد: امیدواریم با اتکا به ظرفیت دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان، جوانان و نخبگان ایرانی، کشور بتواند فناوریهای مورد نیاز در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی را توسعه دهد و دستاوردهای این حوزه نیز در ادامه به سایر بخشهای اقتصادی و صنعتی سرریز شود.
بانک مرکزی بهعنوان پیشران توسعه فناوری
افشین در بخش دیگری از سخنان خود، تفاهمنامه امضاشده را نقطه شروعی برای ایجاد تغییر در رویکرد فناوری بانک مرکزی دانست و گفت این نهاد میتواند بهعنوان پیشران توسعه فناوریهای نوظهور در شبکه بانکی عمل کند.
او تأکید کرد: معاونت علمی در دولت چهاردهم توسعه فناوری کوانتوم را از موضوعات مهم خود قرار داده و اکنون با ورود بانک مرکزی، یکی از مهمترین کاربردهای این فناوری، یعنی امنیت و رمزنگاری در نظام پولی و بانکی، وارد مرحله عملیاتیتری شده است.
به گفته معاون علمی رییسجمهور، تکمیل زنجیره فناوری کوانتوم در کشور نیازمند وجود همزمان پژوهش، نیروی انسانی، زیرساخت، شرکتهای فناور و بازار است و ورود بانک مرکزی میتواند بخش مهمی از تقاضای واقعی این زنجیره را شکل دهد.
او در پایان خاطرنشان کرد: امیدواریم برنامه سهساله پیشبینیشده با سرعت بیشتری اجرا شود و تا پایان دولت چهاردهم، بخش مهمی از مسیر توسعه و استقرار رمزنگاری پساکوانتومی در شبکه بانکی کشور به نتیجه برسد.
جزئیات تفاهمنامه ۱۰ مادهای
در ادامه این مراسم، عبدالحسن بهرامی، رئیس مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، در توضیح مفاد تفاهمنامه گفت: این توافق پس از جلسه مشترک ۱۷ مردادماه میان بانک مرکزی و معاونت علمی و با هدف بررسی ضرورت استفاده از رمزنگاری پساکوانتومی در حوزه پولی و بانکی کشور تدوین شده است.
به گفته بهرامی، دو طرف طی دو هفته گذشته همکاری مشترکی برای آمادهسازی متن تفاهمنامه داشتهاند و این سند در ۱۰ ماده تنظیم شده است.
بهرامی گفت: ایجاد «کمیته مشترک راهبری توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» یکی از مهمترین مفاد این تفاهمنامه است. طرفین موظف هستند حداکثر ظرف ۱۰ روز پس از امضای تفاهمنامه، نمایندگان خود را برای عضویت در این کمیته معرفی کنند. در ساختار نهایی کمیته، سه نماینده از بانک مرکزی و دو نماینده از معاونت علمی حضور خواهند داشت تا موضوعات اجرایی و فنی تفاهمنامه را پیگیری کنند.
تشکیل مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی
ایجاد «مرکز ملی توسعه رمزنگاری پساکوانتومی» نیز در این تفاهمنامه پیشبینی شده است. بر اساس توضیحات بهرامی، این مرکز با هدف پیگیری و شتابدهی به توسعه فناوریهای حوزه رمزنگاری پساکوانتومی ایجاد خواهد شد و ساختار، مأموریت و اختیارات آن باید ظرف سه ماه در کمیته مشترک تدوین و برای تأیید به مقامات عالی دو مجموعه ارائه شود.
این مقام مسئول ادامه داد: همچنین ایجاد یک صندوق مشترک میان دو طرف در تفاهمنامه پیشبینی شده است. این صندوق، در چارچوب قوانین و مقررات مربوط، وظیفه پشتیبانی و سرمایهگذاری در پروژهها و فعالیتهای مرتبط با توسعه رمزنگاری پساکوانتومی را بر عهده خواهد داشت.
تقسیم کار میان بانک مرکزی و معاونت علمی
بهرامی درباره تقسیم وظایف دو طرف گفت: بانک مرکزی و مجموعههای تحت نظارت آن، بهعنوان بهرهبرداران فناوری، نقش مهمی در تعریف نیازها و فراهم کردن زیرساختهای مورد نیاز آزمایشگاهی خواهند داشت.
وی ادامه داد: در مقابل، معاونت علمی توسعه فناوری، حمایت از پژوهش و محصولات بومی، پشتیبانی از شرکتهای دانشبنیان و ارتقای ظرفیتهای تخصصی و انسانی را دنبال میکند.
او تأکید کرد: مدت اجرای تفاهمنامه سه سال تعیین شده است، اما با توجه به عزم و همکاری شکلگرفته میان دو مجموعه، تلاش خواهد شد برنامهها سریعتر از زمانبندی اولیه پیش برود.
بهرامی همچنین اعلام کرد: نماینده بانک مرکزی به جلسات شورای راهبری کوانتوم کشور دعوت خواهد شد تا هماهنگی میان برنامههای این شورا و نیازهای حوزه پولی و بانکی افزایش یابد.
