حسین افشین با مرور روند تحول علم و فناوری کشور طی دو دهه گذشته، پارادایم «قدرتبنیان» را مرحله جدید سیاستگذاری علم و فناوری معرفی کرد و گفت: آینده کشور با افزایش تعداد مقالات یا شرکتهای دانشبنیان رقم نمیخورد، بلکه در گرو تبدیل علم و فناوری به قابلیتهای راهبردی، توسعه زیرساختهای ملی، تعریف مأموریتهای فناورانه و شکلدهی شبکهای از بازیگران نوآوری است.
به گزارش پایگاه خبری اکونوآوری، رویداد راهبردی «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، روز شنبه سوم مردادماه در مرکز همایشهای بینالمللی جمهوری اسلامی ایران (سالن اجلاس سران) برگزار شد.
معاون علمی رئیسجمهور در این همایش، با گرامیداشت یاد شهدای جنگ ۱۲ روزه، از نقش و خدمات آنان در پیشرفت علمی کشور تجلیل کرد و بر تداوم مسیر توسعه علم و فناوری تأکید داشت. وی همچنین با اشاره به نقش «رهبر شهید انقلاب» در شکلگیری معاونت علمی، گفت: تأسیس این معاونت با ابتکار و حمایت ایشان آغاز شد و امیدواریم بتوانیم با همت و تلاش بیشتر، این مسیر را با قدرت ادامه دهیم.
افشین با اشاره به دو دهه فعالیت معاونت علمی، از تلاشهای معاونان پیشین و فعالان زیستبوم علم، فناوری و نوآوری قدردانی کرد و گفت: آنچه امروز برای ما اهمیت دارد، آینده است. طی سالهای گذشته شرکتهای دانشبنیان، شتابدهندهها، صندوقهای سرمایهگذاری و سایر اجزای زیستبوم نوآوری توسعه یافتهاند، اما باید بررسی کنیم که آیا این زیرساختها توانستهاند کشور را به جایگاه مورد انتظار برسانند یا خیر.
وی با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه حکمرانی علم و فناوری، مفهوم «پارادایم» را تشریح کرد و گفت: پارادایم مجموعهای از باورها، قواعد و روشهایی است که نحوه نگاه ما به مسائل را شکل میدهد. زمانی که این چارچوب دیگر پاسخگوی مسائل جدید نباشد، باید شیوه نگاه و حکمرانی تغییر کند. به گفته او، تغییر پارادایم به معنای تغییر علم نیست، بلکه به معنای تغییر زاویه دید و روش حل مسائل است.
معاون علمی رییسجمهور سپس به تبیین تفاوت سه مفهوم «فناوری»، «نوآوری» و «قابلیت» پرداخت و اظهار کرد: فناوری به تولید یک محصول یا راهکار بر پایه دانش و تجربه گفته میشود، اما نوآوری زمانی شکل میگیرد که آن فناوری بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند.
وی «قابلیت» را مرحلهای فراتر از نوآوری دانست و تصریح کرد: قابلیت به معنای ایجاد موفقیتهای پایدار، تکرارپذیر و قابل توسعه است. اگر یک نوآوری بتواند بهصورت مستمر تکرار شود و در مقیاس بزرگ ارزشآفرینی کند، به قابلیت تبدیل خواهد شد.
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه سیاستهای آینده این معاونت بر توسعه قابلیتها متمرکز خواهد بود، گفت: هدف، حرکت زیستبوم دانشبنیان از تولید فناوری به سمت خلق نوآوری و در نهایت ایجاد قابلیتهای پایدار است؛ مسیری که میتواند به افزایش اقتدار علمی و فناوری کشور منجر شود.
افشین با طرح این پرسش که آیا شاخصهای متداول برای تحلیل وضعیت علم و فناوری ایران کافی هستند، گفت: در دو دهه گذشته، تحول این حوزه معمولاً با شاخصهایی مانند افزایش تعداد مقالات علمی، گسترش آموزش عالی، رشد تعداد پژوهشگران، شکلگیری شرکتهای دانشبنیان، توسعه پارکهای علم و فناوری و ایجاد صندوقهای نوآوری و سرمایهگذاری سنجیده شده است. هرچند این شاخصها بیانگر رشد ظرفیتهای علمی و فناورانه کشور هستند، اما به پرسش مهمتری پاسخ نمیدهند؛ اینکه آیا جایگاه علم و فناوری در نظام حکمرانی و توسعه ملی نیز تغییر کرده است یا خیر.
این مقام مسئول تأکید کرد: برای درک دقیق این تحول، باید از بررسی صرف شاخصهای کمی عبور کرد و منطق سیاستگذاری علم و فناوری را مورد توجه قرار داد.
مرحله نخست؛ تمرکز بر تولید دانش و ظرفیتسازی علمی
معاون علمی رئیسجمهور، دوره زمانی ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۴ را نخستین مرحله تحول علم و فناوری ایران معرفی کرد؛ دورهای که با رویکرد «دانشبنیان» شناخته میشود.
وی توضیح داد: در این مقطع، هدف اصلی کشور ایجاد ظرفیت علمی، گسترش مرزهای دانش، تربیت نیروی انسانی متخصص و تثبیت جایگاه ایران در نظام جهانی علم بود. رشد سریع تولید مقاله، توسعه دانشگاهها و مراکز پژوهشی، افزایش اعضای هیئت علمی، گسترش تحصیلات تکمیلی و ارتقای رتبه علمی کشور از مهمترین ویژگیهای این دوره به شمار میرود.
او با اشاره به تجربه کشورهای مختلف اظهار کرد: تولید دانش بهتنهایی توسعه ایجاد نمیکند و زمانی به قدرت فناورانه منجر میشود که زنجیره «دانش، فناوری، محصول، بازار و مزیت رقابتی» شکل بگیرد.
افشین گفت: در پایان مرحله نخست، شکاف میان تولید علم و تبدیل آن به ثروت پایدار، ورود فناوری به صنعت، افزایش بهرهوری و تجاریسازی فناوریهای نوظهور به یکی از چالشهای اصلی کشور تبدیل شد؛ از این مقطع به بعد، پرسش سیاستگذاران دیگر میزان تولید دانش نبود، بلکه چگونگی تبدیل دانش به ارزش اقتصادی و اجتماعی اهمیت پیدا کرد؛ موضوعی که زمینهساز حرکت از رویکرد دانشبنیان به فناوریبنیان شد.
مرحله دوم؛ شکلگیری زیستبوم نوآوری
افشین بازه زمانی ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳ را مرحله دوم تحول علم و فناوری کشور و دوره شکلگیری «زیستبوم نوآوری» توصیف کرد؛ دورهای که با رویکرد «فناوریبنیان» شناخته میشود. او گفت: در این دوره، سیاست علم از تمرکز صرف بر تولید دانش فاصله گرفت و به ایجاد زنجیره نوآوری روی آورد؛ زنجیرهای که در آن علم، فناوری، شرکت و بازار به یکدیگر متصل میشوند.
وی توسعه شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری، شتابدهندهها، صندوقهای مالی، سرمایهگذاری خطرپذیر، مراکز نوآوری و کارخانههای نوآوری، صنعت و بازار را از مهمترین عناصر این زیستبوم برشمرد.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، مهمترین دستاورد این دوره، شکلگیری نسل جدیدی از بازیگران بود که توانستند میان دانشگاه، فناوری و اقتصاد ارتباط برقرار کنند.
او افزود: در نتیجه کشور در ایجاد نوآوری موفق بوده، اما هنوز این نوآوری به تحول ساختاری اقتصاد تبدیل نشده است.
توسعه فناوری ایران به نسخهای متفاوت نیاز دارد
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تحولات بینالمللی گفت: محدودیتهای انتقال فناوری، تحریمهای فناورانه، رقابتهای ژئوپلیتیکی و افزایش اهمیت زیرساختهای راهبردی، نگاه کشورها به فناوری را تغییر داده است.
به گفته او، اگر در گذشته فناوری عمدتاً ابزاری برای افزایش بهرهوری و رشد اقتصادی محسوب میشد، امروز به یکی از ارکان تابآوری، استقلال و قدرت ملی تبدیل شده است.
او افزود: ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دیرتوسعه یافته، نمیتواند صرفا مسیر تاریخی کشورهای پیشرفته را تکرار کند؛ بلکه برای دستیابی به قدرت فناورانه، به ترکیبی از دولت راهبردی، دانشگاه توانمند، بخش خصوصی فناور و سرمایهگذاری بلندمدت نیاز دارد. به بیان دیگر، الگوی توسعه کشور باید از مسیر خطی «دانش، فناوری و بازار» عبور کند و به سمت ایجاد «قابلیتهای ملی، استقلال و اقتدار» حرکت کند.
«فناوری» فراتر از یک ابزار
معاون علمی رئیسجمهور همچنین به اهمیت فلسفه فناوری پرداخت و گفت: نگاه سنتی، فناوری را صرفاً مجموعهای از ابزارها و ماشینها میدانست، اما تجربه قرن بیستویکم نشان داده است که فناوری فراتر از یک ابزار عمل میکند.
او توضیح داد: فناوری شیوه تولید ثروت، روابط اجتماعی، ساختارهای قدرت و حتی نحوه تصمیمگیری دولتها و جوامع را دگرگون میکند و فناوریهای نوظهور تنها محصول تولید نمیکنند، بلکه نظم جدیدی در زندگی اجتماعی و اقتصادی شکل میدهند.
افشین تأکید کرد: پرسش اصلی امروز تنها این نیست که چه فناوریهایی باید تولید شوند، بلکه باید بررسی کرد فناوری چگونه جهان، جامعه و آینده کشورها را شکل میدهد؛ از همینرو، تحلیل فناوری باید از نگاه صرفاً ابزاری فراتر رفته و با رویکردی اجتماعی، تمدنی و راهبردی دنبال شود.
فناوری راهبردی زمانی قدرت میآفریند که به قابلیت تبدیل شود
افشین یکی از خطاهای رایج در سیاستگذاری فناوری را برابر دانستن «داشتن فناوری» با «داشتن قدرت» عنوان کرد و گفت: تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد این دو مفهوم یکسان نیستند.
او افزود: داشتن نمونهای آزمایشگاهی از هوش مصنوعی، بهمعنای برخورداری از قابلیت ملی در این حوزه نیست. شکلگیری چنین قابلیتی به مجموعهای از عوامل از جمله داده، توان پردازشی، نیروی انسانی متخصص، زیرساخت، سرمایه، بازار و نظام حکمرانی نیاز دارد.
به گفته این مقام مسئول، قدرت فناورانه نه از یک فناوری منفرد، بلکه از ایجاد قابلیتهای پایدار ملی بهدست میآید؛ قابلیتهایی که امکان طراحی، توسعه، تولید، مقیاسسازی، بهبود مستمر و شکلدهی زنجیره ارزش را فراهم میکنند.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به جایگاه فناوریهای راهبردی در اقتصاد جهانی گفت: این فناوریها تنها صنایع جدید نیستند، بلکه زیربنای شکلگیری اقتصاد، امنیت و نفوذ کشورها در آینده به شمار میروند. کنترل فناوریهای راهبردی، به معنای کنترل بخشی از آینده اقتصادی و ژئوپلیتیکی است. این فناوریها معمولاً چندمنظوره هستند، آثار زنجیرهای ایجاد میکنند و زمینه شکلگیری مزیتهای پایدار را فراهم میسازند.
به گفته وی، کشوری که تنها مصرفکننده فناوری باشد، حتی اگر از منابع طبیعی قابل توجهی برخوردار باشد، ممکن است جایگاه پایینتری در زنجیره قدرت جهانی داشته باشد.
افشین افزود: پارادایم «قدرتبنیان» پاسخی به این پرسش است که چگونه میتوان دانش و فناوری را به قدرت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی پایدار تبدیل کرد.
«قدرتبنیان» چارچوبی برای مرحله جدید سیاست علم و فناوری
معاون علمی رئیسجمهور «قدرتبنیان» را چارچوبی تحلیلی برای فهم مرحله جدید سیاست علم و فناوری کشور معرفی کرد و گفت: در این رویکرد، علم و فناوری صرفاً برای افزایش تولید علمی، ساخت محصول یا رشد کوتاهمدت اقتصادی بهکار گرفته نمیشوند، بلکه هدف اصلی، ایجاد قابلیتهای راهبردی ملی است.
وی عبور از تولید فناوریهای منفرد و حرکت به سمت ایجاد ظرفیتهای پایدار ملی را مهمترین ویژگی این رویکرد دانست و عناصر اصلی آن را قابلیت فناورانه، زیرساختهای راهبردی، پلتفرمهای ملی، استانداردسازی، شبکههای ارزش و حکمرانی فناوری برشمرد.
به گفته افشین، نظام علم، فناوری و نوآوری قدرتبنیان باید توانایی حل مسائل راهبردی کشور، ایجاد مزیت رقابتی، افزایش تابآوری و ارتقای جایگاه ایران در نظم آینده اقتصاد و فناوری را فراهم کند.
سه رویکرد متفاوت در سیاست علم و فناوری
افشین با تشریح تفاوت سه رویکرد «دانشبنیان»، «فناوریبنیان» و «قدرتبنیان» گفت: در الگوی دانشبنیان، دانش خود هدف است؛ در رویکرد فناوریبنیان، دانش ابزاری برای حل مسئله و تولید محصول محسوب میشود و در رویکرد قدرتبنیان، دانش و فناوری در خدمت ایجاد قابلیتهایی قرار میگیرند که آینده کشور را شکل میدهند.
وی برای تبیین این تفاوت، حوزه هوش مصنوعی را مثال زد و گفت: در نگاه دانشبنیان، هدف تولید مقاله علمی است؛ در رویکرد فناوریبنیان، ساخت محصول مبتنی بر هوش مصنوعی اهمیت پیدا میکند؛ اما در الگوی قدرتبنیان، تمرکز بر ایجاد زیستبومی ملی شامل داده، ابررایانه، مدلهای بومی، نیروی انسانی متخصص، صنعت و استانداردهای ملی است.
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر اینکه یکی از مفاهیم کلیدی اقتصاد سیاسی فناوری «قابلیت» است، گفت: قابلیت فراتر از داشتن یک محصول یا فناوری بوده و به توانایی یک کشور در خلق، توسعه، جذب، بهبود و مقیاسسازی فناوری در طول زمان اشاره دارد.
افشین اجزای اصلی قابلیت راهبردی را سرمایه انسانی، توان پژوهشی، زیرساختهایی مانند داده، آزمایشگاه و توان پردازشی، ظرفیت صنعتی، سرمایهگذاری بلندمدت و نظام حکمرانی هماهنگ عنوان کرد.
مسیر تبدیل فناوری به قدرت ملی
معاون علمی رئیسجمهور تأکید کرد: مسیر تبدیل علم به قدرت، روندی خطی نیست و زمانی قدرت فناورانه شکل میگیرد که فناوری از سطح محصول فراتر رفته و به زیرساخت و پلتفرم تبدیل شود. قدرت بسیاری از شرکتهای بزرگ فناوری نه صرفاً از محصولات آنها، بلکه از کنترل پلتفرمها، دادهها و استانداردها ناشی میشود.
افشین در تشریح معماری قدرتبنیان، زنجیرهای متشکل از «دانش»، «فناوری»، «قابلیت»، «زیرساخت»، «پلتفرم»، «استاندارد»، «شبکه ارزش» و در نهایت «قدرت ملی» را بهعنوان مسیر شکلگیری قدرت فناورانه معرفی کرد.
خلق قابلیتهای پایدار ملی با تکیه بر رویکرد «قدرتبنیان»
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در ادامه سخنان خود، ویژگیهای پارادایم «قدرتبنیان» را تشریح کرد و گفت: این رویکرد، صرفاً مجموعهای از سیاستهای حمایتی نیست، بلکه چارچوبی برای ایجاد قابلیتهای پایدار ملی و پیوند دادن فناوریهای پیشرفته با مسائل راهبردی کشور به شمار میرود.
افشین با تشریح مؤلفههای این رویکرد، نخستین ویژگی آن را «ماموریتمحوری» دانست و گفت: در این الگو، تمرکز بر حل مسائل و توسعه فناوریهای راهبردی است، نه حمایت عمومی و بدون اولویت.
وی «قابلیتمحوری» را دومین ویژگی این پارادایم عنوان کرد و افزود: هدف، ایجاد توانمندیهای پایدار است، نه اجرای پروژههای مقطعی و کوتاهمدت. «شبکهمحوری» نیز از ارکان این رویکرد است؛ زیرا هیچ نهادی بهتنهایی قادر به ایجاد قدرت فناورانه نیست و شکلگیری چنین ظرفیتی مستلزم همکاری دانشگاه، صنعت، دولت، سرمایهگذاران و جامعه است.
معاون علمی رئیسجمهور «زیرساختمحوری» را چهارمین ویژگی این الگو برشمرد و تأکید کرد: سرمایهگذاری در حوزههایی مانند داده، توان پردازشی، آزمایشگاهها و شبکههای زیرساختی، نقش بنیادینی در توسعه فناوری دارد.
او «آیندهمحوری» را پنجمین ویژگی پارادایم قدرتبنیان دانست و گفت: این رویکرد بر فناوریهایی تمرکز دارد که آینده اقتصاد، صنعت و قدرت کشورها را شکل میدهند.
افشین همچنین تصریح کرد: قدرتبنیان را نباید صرفاً یک سیاست حمایتی تلقی کرد، بلکه این رویکرد، معماری جدیدی برای ساخت قابلیتهای ملی و پیوند دادن فناوریهای پیشرفته با نیازها و مسائل واقعی کشور است.
معاون علمی رئیسجمهور در جمعبندی مباحث نظری خود، روند تحول سیاست علم و فناوری را در سه مرحله تشریح کرد. به گفته او، در مرحله «دانشبنیان»، علم ابزاری برای شناخت جهان بود؛ در مرحله «فناوریبنیان»، علم و فناوری در خدمت تغییر و ساخت جهان قرار گرفتند و در مرحله «قدرتبنیان»، علم و فناوری به ابزارهایی برای شکلدهی آینده کشورها تبدیل میشوند.
افشین تأکید کرد: قدرت، نتیجه مستقیم برخورداری از فناوری نیست، بلکه حاصل توانایی یک کشور در تولید دانش، توسعه فناوری، ایجاد قابلیت، ساخت زیرساخت و تعیین قواعد بازی در عرصه فناوری است.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به اهمیت تجربههای جهانی در سیاستگذاری علم و فناوری گفت: هیچ کشوری مسیر توسعه فناورانه را در خلأ طی نکرده و هر کشور متناسب با شرایط تاریخی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود، الگوی ویژهای برای تبدیل علم به قدرت طراحی کرده است.
وی افزود: اگرچه مدل واحدی برای همه کشورها وجود ندارد، اما بررسی تجربههای موفق نشان میدهد همه آنها در یک ویژگی مشترک هستند؛ توانایی تبدیل دانش و فناوری به قابلیتهای ملی.
افشین با اشاره به چهار الگوی مهم جهانی، از مدل بازارمحور ایالات متحده، دولت توسعهگرای فناورانه چین، نوآوری مبتنی بر حکمرانی و تنظیمگری در اروپا و توسعه صادراتمحور کره جنوبی نام برد و این پرسش را مطرح کرد: آیا ایران باید یکی از این مسیرها را تقلید کند یا متناسب با شرایط تاریخی و ژئوپلیتیکی خود، مدل مستقلی را توسعه دهد.
ایران؛ در مسیر مدلی ترکیبی
افشین با مقایسه وضعیت ایران با الگوهای جهانی گفت: ایران در حال حرکت به سمت یک الگوی ترکیبی است که بر چهار مؤلفه دانش، فناوری، دولت راهبردی و حل مسائل ملی استوار است.
معاون علمی رئیسجمهور سرمایه انسانی گسترده، ظرفیت علمی، وجود مسائل واقعی برای حل و موقعیت ژئوپلیتیکی را از مهمترین مزیتهای کشور برشمرد و در مقابل، مقیاسسازی فناوری، سرمایهگذاری بلندمدت، توسعه زیرساختهای داده و توان پردازشی و اتصال به زنجیره ارزش جهانی را از مهمترین چالشها دانست.
این مقام مسئول تأکید کرد: مسئله اصلی ایران کمبود ظرفیت علمی نیست، بلکه تبدیل این ظرفیت به قدرت فناورانه است.
افشین با جمعبندی تجربه کشورهای مختلف گفت: آنچه آمریکا، چین، اروپا و کره جنوبی را به هم پیوند میدهد، نه شباهت ساختارهای آنها، بلکه توانایی ایجاد قابلیتهای پایدار است.
به گفته او، مسیر مناسب ایران باید بر ترکیبی از پنج محور، «تولید دانش مرزی از طریق علم قوی»، «توسعه فناوریهای راهبردی برای حل مسائل کشور»، «دولت هوشمند برای سیاستگذاری و هماهنگی»، «بخش خصوصی توانمند برای مقیاسسازی» و «ایجاد زیرساختها و آزمایشگاههای پیشرفته برای تقویت استقلال و تابآوری» استوار باشد.
نقش بازیگران زیستبوم علم و فناوری در چارچوب پارادایم «قدرتبنیان»
معاون علمی رئیسجمهور، با تشریح نقش بازیگران زیستبوم علم و فناوری در پارادایم «قدرتبنیان»، تأکید کرد: تحقق این الگو مستلزم بازتعریف مأموریت دانشگاهها، پارکهای علم و فناوری، شتابدهندهها، سرمایهگذاران، بنیادهای نخبگانی و دولت است.
افشین با اشاره به تحول جایگاه دانشگاه در الگوی جدید حکمرانی علم و فناوری گفت: در رویکرد دانشبنیان، مأموریت اصلی دانشگاه آموزش، پژوهش و تولید مقاله بود و این مسیر برای شکلگیری ظرفیتهای اولیه علمی کشور ضرورت داشت اما دانشگاه نسل جدید باید علاوه بر تولید دانش، در توسعه فناوریهای مرزی، حل مسائل ملی، ایجاد شرکتهای عمیقفناور، گسترش شبکههای علمی بینالمللی و تربیت نیروی انسانی آینده نقشآفرینی کند.
افشین همچنین تغییر معیارهای ارزیابی دانشگاهها را ضروری دانست و گفت: شاخصهایی مانند تعداد مقالات، بهتنهایی پاسخگوی نیازهای امروز نیستند و باید جای خود را به معیارهایی همچون اثرگذاری علمی، خلق فناوری، حل مسائل ملی و تربیت رهبران فناوری بدهند.
این مقام مسئول تصریح کرد: دانشگاه قدرتبنیان صرفاً محل تولید دانش نیست، بلکه زیرساختی برای ساخت آینده کشور است و باید از «مرکز تولید دانش» به «مرکز خلق قابلیتهای راهبردی» تبدیل شود.
معاون علمی رئیسجمهور در ادامه به تحول مأموریت پارکهای علم و فناوری پرداخت و گفت: نسلهای نخست این پارکها بیشتر بر ایجاد فضای کاری، استقرار شرکتها و ارائه خدمات حمایتی متمرکز بودند. در پارادایم قدرتبنیان، این مأموریت تغییر میکند و پارکهای نسل سوم، چهارم و پنجم دیگر صرفاً مجموعهای از ساختمانها نیستند، بلکه به پلتفرمهای حکمرانی نوآوری تبدیل میشوند.
افشین افزود: پارکهای نسل جدید باید قابلیتهای فناورانه راهبردی ایجاد کنند، میان دانشگاه، صنعت، سرمایهگذاران، دولت و جامعه پیوند برقرار سازند، نوآوری باز را مدیریت کنند و برای حل مسائل منطقهای و ملی بر پایه ظرفیتهای سرزمینی نقشآفرین باشند.
وی توسعه حوزههایی مانند هوش مصنوعی، زیستفناوری، علوم شناختی، مواد پیشرفته و فناوریهای کوانتومی را از محورهای اصلی مأموریت پارکهای آینده برشمرد.
افشین با اشاره به تحول نقش شتابدهندهها گفت: در الگوی سنتی، وظیفه اصلی این نهادها تشکیل تیم، ایجاد استارتاپ و تأمین سرمایه اولیه بود، اما در پارادایم قدرتبنیان، شتابدهنده باید بخشی از زنجیره توسعه فناوری باشد. شتابدهندههای آینده باید بر فناوریهای عمیق، مسائل صنعتی، فناوریهای راهبردی و اتصال به صنایع بزرگ تمرکز کنند.
به گفته او، مسیر توسعه نیز تغییر کرده است؛ بهگونهای که به جای حرکت از ایده به استارتاپ و بازار، ابتدا یک مسئله راهبردی شناسایی میشود، سپس فناوری عمیق توسعه مییابد، شرکتی مقیاسپذیر شکل میگیرد و در نهایت قابلیت ملی ایجاد میشود.
معاون علمی رئیسجمهور، نقش سرمایهگذاری خطرپذیر و سرمایهگذاری شرکتی را نیز در پارادایم جدید تشریح کرد و گفت: در اقتصاد قدرتبنیان، سرمایه تنها یک منبع مالی نیست، بلکه ابزاری برای جهتدهی به آینده فناوری محسوب میشود. سرمایهگذاری خطرپذیر باید فناوریهای نوظهور را شناسایی کند، ریسک توسعه آنها را بپذیرد و زمینه رشد شرکتهای جدید را فراهم سازد.
او درباره سرمایهگذاری شرکتی نیز گفت: شرکتهای بزرگ باید فناوریهای آینده را شناسایی کنند، با استارتاپها همکاری داشته باشند و زنجیره نوآوری خود را توسعه دهند. نگاه سنتی که صرفاً بر بازده کوتاهمدت مالی متمرکز بود، باید جای خود را به الگویی بدهد که در آن بازده اقتصادی، ایجاد قابلیت فناورانه و مزیت راهبردی بهطور همزمان دنبال شود.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تحول مأموریت بنیادهای نخبگانی و بنیاد ملی علم گفت: این نهادها در گذشته بیشتر بر شناسایی استعدادهای برتر، حمایت آموزشی و ارائه تسهیلات فردی متمرکز بودند. در پارادایم قدرتبنیان، نخبه تنها فردی با موفقیت علمی نیست، بلکه کسی است که بتواند مرزهای دانش را جابهجا کند، فناوری راهبردی بسازد، تیم تشکیل دهد و برای حل مسائل ملی نقشآفرینی کند.
وی مأموریت جدید این نهادها را تربیت دانشمند، کارآفرین، رهبر فناوری و معمار نظامهای نوآوری عنوان کرد.
«دولت» معمار اکوسیستم نوآوری
افشین در ادامه به نقش دولت در پارادایم قدرتبنیان پرداخت و گفت: دولت نباید جایگزین بخش خصوصی شود، اما نمیتواند صرفاً نقش ناظر را نیز ایفا کند. حکمرانی فناوری به دولت هوشمند نیاز دارد؛ دولتی که نه بزرگ و مداخلهگر باشد و نه از عرصه سیاستگذاری کنار بکشد. در این پارادایم جدید دولت باید نقش معمار زیستبوم نوآوری را بر عهده داشته باشد.
افشین یکی از مهمترین تفاوتهای پارادایم قدرتبنیان با سیاستهای گذشته را حرکت از پروژهمحوری به مأموریتمحوری دانست.
تحقق پارادایم قدرتبنیان نیازمند بازطراحی نظام علم و فناوری است
معاون علمی رئیسجمهور با تأکید بر اینکه پارادایم قدرتبنیان صرفاً یک تغییر مفهومی نیست، گفت: اجرای این رویکرد مستلزم تحول در سیاستگذاری، ساختار نهادها، نظام سرمایهگذاری، شیوه ارزیابی عملکرد و تعیین اولویتهای ملی است. گذار به این الگو، اصلاح یک نهاد یا یک برنامه نیست، بلکه به بازطراحی کل نظام علم، فناوری و نوآوری کشور نیاز دارد.
افشین چهار سطح اصلی این تحول را شامل تعیین فناوریها و قابلیتهای حیاتی کشور در سطح راهبردی، بازتعریف نقش دانشگاه، پارکهای علم و فناوری، صنعت، سرمایهگذاران و دولت در سطح نهادی، ایجاد زیرساختهای داده، محاسبات، آزمایش و شبکه در سطح زیرساختی و تغییر نگاه از تولید صرف خروجی علمی به خلق اثر ملی در سطح فرهنگی عنوان کرد.
معاون علمی رئیسجمهور با بیان اینکه سیاستگذاری فناوری باید از حمایتهای افقی و یکسان فاصله بگیرد، گفت: در فضای رقابت جهانی، کشورها ناچارند بر حوزههایی تمرکز کنند که بیشترین اثر راهبردی را دارند. قدرت فناورانه با اجرای پروژههای پراکنده بهدست نمیآید، بلکه حاصل تعریف مأموریتهای بزرگ و ایجاد قابلیتهای ملی است.
به گفته افشین، هر ماموریت ملی باید بر حل یک مسئله واقعی کشور متمرکز باشد، ماهیتی میانرشتهای داشته باشد، همکاری چند نهاد را طلب کند، قابلیت ایجاد مزیت پایدار داشته باشد و آثار اقتصادی و اجتماعی گسترده ایجاد کند.
او هوش مصنوعی ملی، زیرساخت داده و توان پردازشی، انرژی هوشمند، زیستفناوری پیشرفته، امنیت غذایی، فناوری آب، مواد پیشرفته و نیمهرساناها را از جمله نمونههای مأموریتهای راهبردی کشور برشمرد.
«زیرساخت» پایه شکلگیری قدرت فناورانه
افشین در ادامه این بخش از سخنان خود، توسعه زیرساختهای فناوری را دومین اولویت اساسی پارادایم قدرتبنیان دانست و گفت: فناوریهای پیشرفته بدون زیرساخت مناسب، هرگز به قابلیت پایدار تبدیل نمیشوند.
وی با مقایسه زیرساختهای فناورانه امروز با زیرساختهای صنعتی قرن بیستم، تاکید کرد: کشورها برای دستیابی به قدرت فناورانه باید بهطور همزمان زیرساختهای داده، حکمرانی داده، دسترسی امن و اشتراکگذاری داده، توان پردازشی، ابررایانهها، پردازندههای پیشرفته، زیرساختهای هوش مصنوعی، آزمایشگاههای ملی، مراکز آزمون، تجهیزات پیشرفته، صندوقهای سرمایهگذاری، سرمایهگذاری خطرپذیر و سازوکارهای تأمین مالی بلندمدت را توسعه دهند.
نظام ارزیابی علم و فناوری باید از شمارش خروجیها به سنجش قابلیتها تغییر کند
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در بخش پایانی سخنان خود، الزامات تحقق پارادایم «قدرتبنیان» را تشریح کرد و گفت: بدون اصلاح نظام ارزیابی، تقویت همکاری میان بازیگران زیستبوم نوآوری و تعریف شاخصهای جدید برای سنجش قدرت فناورانه، دستیابی به این الگو امکانپذیر نخواهد بود. یکی از مهمترین موانع گذار به پارادایم قدرتبنیان، ادامه استفاده از معیارهای سنتی ارزیابی است.
او افزود: در پارادایم قدرتبنیان، شاخصهای جدیدی باید مبنای ارزیابی قرار گیرند؛ از جمله دستیابی به مرجعیت علمی در حوزههای راهبردی، توسعه فناوریهای کلیدی، شکلگیری صنایع جدید، حل مسائل اساسی کشور و حضور مؤثر در زنجیره ارزش جهانی و فرایندهای استانداردسازی.
افشین تأکید کرد: پرسش اصلی دیگر این نیست که «چه میزان فعالیت انجام شده است»، بلکه باید سنجید «چه قابلیتهایی برای کشور ایجاد شده است».
قدرت فناورانه در شبکه همکاری شکل میگیرد
معاون علمی رئیسجمهور ایجاد شبکه ملی نوآوری باز را چهارمین اولویت تحقق پارادایم قدرتبنیان عنوان کرد و گفت: هیچ کشوری با تکیه بر یک دانشگاه، یک شرکت یا یک دستگاه اجرایی به قدرت فناورانه دست نیافته است. قدرت فناوری نتیجه همکاری شبکهای میان بازیگران مختلف است.
به گفته افشین، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، پارکهای علم و فناوری، شرکتهای دانشبنیان، صنایع بزرگ، سرمایهگذاران و دولت باید در قالب یک شبکه منسجم با یکدیگر همکاری کنند و هر یک نقش مشخصی بر عهده داشته باشند.
او چارچوب پیشنهادی برای سنجش قدرت فناورانه را متشکل از شش مؤلفه دانست: ظرفیت علمی برای تولید دانش مرزی، ظرفیت فناورانه برای تبدیل دانش به فناوری، ظرفیت صنعتی برای تولید و مقیاسسازی، ظرفیت زیرساختی شامل داده، توان پردازشی و آزمایشگاهها، ظرفیت حکمرانی برای هماهنگی و سیاستگذاری و در نهایت ظرفیت جهانی برای حضور در بازارهای بینالمللی، شبکههای همکاری و فرایندهای استانداردسازی.
فناوری بخشی از آینده تمدنی کشورهاست
افشین در ادامه با نگاهی تمدنی به موضوع فناوری گفت: تاریخ نشان میدهد تمدنها زمانی رشد میکنند که بتوانند به چالشهای عصر خود پاسخی خلاقانه بدهند.
وی با اشاره به دیدگاه «آرنولد توینبی» اظهار کرد: آینده تمدنی کشورها تا حد زیادی به توانایی آنها در خلق و حکمرانی فناوری وابسته است. فناوری تنها یک ابزار اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت، ظرفیت تمدنی و قدرت آینده جوامع را شکل میدهد.
او افزود: در جهان امروز، پاسخ خلاق به چالشها بیش از هر زمان دیگری در عرصه فناوری معنا پیدا میکند و تمدن فناورانه به معنای توانایی یک جامعه در تولید دانش، توسعه فناوری، حل مسائل بزرگ، ایجاد نهادهای آیندهساز و مشارکت در شکلدهی نظم آینده جهان است.
افشین در پایان خاطرنشان کرد: آینده توسعه ایران تنها با افزایش تولید علم رقم نخواهد خورد، بلکه در گرو تبدیل علم و فناوری به قابلیتهای پایدار ملی است.
